Müsəlman içində gördüklərim

Lemsə tayfasından Reynqart adlı bir şəxs miladi tarixinin 1892-ci ilində yer üzünü başladı piyada dolanmağa və dörd ilin müddətində belə məşəqqətli səyahətini tamam edib, səfərdə gördüklərini yazıb, bir kitab cəm etdi. Həmin kitabın bir cildini cənab Reynqart idarəmizə göndərib, təvəqqə edir ki, kitabın intişarı naminə onu oxucularımıza tərif edək. Müsənnifin kağızından belə məlum olur ki, kitabdan bir cild “İrşad” və “Həyat” idarələrinə dəxi göndəribdir.Kitabın 895-ci səhifəsindən “Müsəlman içində gördüklərim” sərlövhəsi ilə Qafqaz və İran səyahətnaməsi başlanır. 912-ci səhifə Salahlı qəryəsindən danışır. Səyyah yazır: “Günorta vaxtı iki min əziyyətlə çatdım Salahlı kəndinə və küçədə bir uşaq görüb soruşdum:

Cəlil Məmmədquluzadə3 dəq
Qəzəl 370

ساقی، بیار باده، که تلخست انتظارچون من خمار می شوم، از بهر من خم آر

Qasım ƏnvarQəzəl1 dəq
Gərçi dil seydinə, ey gül, xət ilə xalın var

Gərçi dil seydinə, ey gül, xət ilə xalın var,Leyk ondan bu gözəldir ki, gözəl halın var.

Seyid Əzim ŞirvaniQəzəl1 dəq
Gecənin o tayında...

Gülüm, yaşatdın məni,Gecənin o tayında.

Rəfiq Zəka Xəndan19851 dəq
Qəzəl 5828

می می کشند لاله عذاران ز روی هممستند بی شراب ز جام و سبوی هم

Saib TəbriziQəzəl1 dəq
Qəzəl 365

هرگز بود به شوخی چشم تو عبهری؟یا راست‌تر ز قد تو باشد صنوبری؟

Xaqani Şirvani1 dəq
Rübai 150

دل کیست؟ که او طلب کند یاری تویا تن ندهد به محنت و خواری تو؟

Əvhədi Marağalı1 dəq
Əql yar olsaydı, tərki-eşqi-yar etməzmidim

Əql yar olsaydı, tərki-eşqi-yar etməzmidim?İxtiyar olsaydı, rahət ixtiyar etməzmidim?

Məhəmməd FüzuliQəzəl1 dəq
Hayâlün ile gözümi bizerem

Hayâlün ile gözümi bizeremZîrâ özge hayâlinden bizerem

Qazi BürhanəddinQəzəl1 dəq
Bir gürcüyə cavab

Gürcü mühərrirlərindən bir rəfiqim dünən gəlmişdi bizə söhbətə. Danışıq millətlərin qabağa gəlməyindən düşdü. Rəfiqim başladı ki, hər bir millət üçün nicat yolu tapmaq balaca uşaqları məktəbə göndərib tərbiyə verməklə əmələ gəlir. Əgər belə olmasa, heç bir şey fayda bağışlamaz: nə hürriyyət, nə məşrutiyyət, nə cümhuriyyət, nə zənburiyyət, nə çənçuriyyət…Qərəz rəfiqim bunlardan bir neçəsini də saydı və bu sözləri deyəndən sonra mənim rəyimi soruşdu. Mən cavab verdim ki, hələ sözünü de qurtar, mən axırda birdən cavab verərəm.

Cəlil Məmmədquluzadə3 dəq
Qəzəl 378

مشربم عذبست و مطرب عشق و ساقی یار غاروقت من خوش، بخت من خوش، جام می بی انتظار

Qasım ƏnvarQəzəl2 dəq
Xət gəldi ruyi-dilbərə, ey dil, hicabı var

Xət gəldi ruyi-dilbərə, ey dil, hicabı var,Zülfi-siyahı tək o gülün piçü tabı var.

Seyid Əzim ŞirvaniQəzəl1 dəq
Gözlərim olmaq üçün

Gözlərim olmaq üçünGüzgün, ah eyləmişəm.

Rəfiq Zəka Xəndan19841 dəq
Qəzəl 5868

ما اختیار خویش به صهبا گذاشتیمسر بر خط پیاله چو مینا گذاشتیم

Saib TəbriziQəzəl1 dəq
Qəzəl 396

قم بکرة و خذها با کورة الحیاتِفالدیک قد ینادی هات السُّلاف هاتِ

Xaqani Şirvani1 dəq
Rübai 153

یک روز دیار یار بگذارم و روزین منزل غصه رخت بردارم و رو

Əvhədi Marağalı1 dəq
Könüldə min qəmim vardır ki, pünhan eyləmək olmaz

Könüldə min qəmim vardır ki, pünhan eyləmək olmaz,Bu həm bir qəm ki, el tənindən əfğan eyləmək olmaz.

Məhəmməd FüzuliQəzəl1 dəq
Didüm şâhâ seven sini benem ben

Didüm şâhâ seven sini benem benGice gündüz koyan sini benem ben

Qazi BürhanəddinQəzəl1 dəq
Çətin məsələyə cavab

Bir darülmüəllimində altmış dörd müsəlman uşağı ola və bunların ikisi müsəlman dili bilməyə ( yəni nə eybi var?), bunlara şəriət dərsini nə dildə demək lazımdır, rus dilində, ya müsəlman dilində?Bu məsələyə keçən nömrəmizdə cavab istəmişdik. Çünki indiyədək heç bir kəsdən cavab çıxmadı, biz yəqin edirik ki, bunun səbəbi məhz budur ki, məsələ çox çətin məsələdir.

Cəlil Məmmədquluzadə2 dəq
Qəzəl 385

کار بی همکار سخت و راه بی همراه دوردست بی دینار عور و چشم بی دیدار کور

Qasım ƏnvarQəzəl1 dəq
Əhli-eşqin, zahida, cismindəki can özgədir

Əhli-eşqin, zahida, cismindəki can özgədir,Aləmi-mənadə, bil, can özgə, canan özgədir.

Seyid Əzim ŞirvaniQəzəl1 dəq
Bu bahar

Bir yaşıl ulduza bənzər bu bahar,Qəmlidir, yalqıza bənzər bu bahar.

Rəfiq Zəka Xəndan19861 dəq
Qəzəl 5869

چون غنچه دست بر دل شیدا گذاشتیمگل را به باغبان خنک وا گذاشتیم

Saib TəbriziQəzəl1 dəq
Qəzəl 399

دیوانه شوم چون تو پری‌وار نماییدر سلسلهٔ زلفِ پری، مار نمایی

Xaqani Şirvani1 dəq
Rübai 154

خالی،که لبت همی بباراید ازوخالیست سیه که مشک میزاید ازو

Əvhədi Marağalı1 dəq
Görüb mühlik mənim çevrəmdə bəhri-eşq tüğyanın

Görüb mühlik mənim çevrəmdə bəhri-eşq tüğyanın.Qaçıb bir dağə çıxdı Kuhkən, qurtarmağa canın.

Məhəmməd FüzuliQəzəl1 dəq
Mahmûr gözlerün gibi hammâr ola mı

Mahmûr gözlerün gibi hammâr ola mıGözün gibi tabîb ki bîmâr ola mı

Qazi BürhanəddinQəzəl1 dəq
Yuxu

Puf, kuf, fuf… A kişi, bilmirəm bu hövlnak yuxular nədir ki, mən görürəm… (tuf, tuf, tuf, Sərdar Mənsurə…). A kişi yatmışdım, neyləmişdim, onda gördüm bir haf-huf anqırtısı gəlir, hərdəm deyir mmm məgə məgə məgər məra nəmişünasi? Yerimdən qalxıb can basdım anqırtı gələn səmtə. Yetişdim gördüm gülüm nanay, nay nanay, sərdar nanay day dalay… Qərəz, hə onda gördüm ki, cəhənnəmimizin qapısında bir nəfər sərdari-şərarətmədar, şəqavətasar, səlabət və şücaətdə misli-himar saxlayıblar. Hərdəm buna deyirlər: gir yuvana heyvan… Sərkarın qeyzi tutub elə bilir ki, bunlar Pəştin kələklərindəndir, birdən o sərdari-murdar, rəisi-tüccar, sərkərdeyi-küffar, kilabi-üqar kimi bir silkinib haffıldadı: “Pəsəra, məgər məra nəmişünasi?”. Dedilər: məgər sən kimsən? Dedi ki, mən…Mən küllikar Mirzə Fətulla xanam ki, əvvəl səglər səgi-Rəşt budəm və həmin mənsəbra bəd əz-salha şəbizindədari… və raşnə mali… və rəxtxabəndazi çinin bədəst avürdə budəm nə beasani… Bəs ki, dəndanhayəmra əz-zərb la-yəzrəb didəm (uj) zərbi-fişar dadəm bəçeşmhayəm sürxi amədə … Ta səglər səgi şüdəm salha dəst zənani-bisahibra-giriftə bəxaneyiin və an əz-əyan bürdəm (cəhəti-kəfalətha, nə xəyali-digər…) şüdəm əbili-tunban (yəni əmiri-tuman) dər həmin mənsəb həm qərnha çəndən ətfali-sadə dər dəsti-badəra bəxəlvətxanəhayi-ağlayan bürdəm (bər bəstha ki, xaricə nəbinəd, nə bekari-digər). Ta şüdəm salar əbkəm (salar əfxəm). Vəli in mənsəbra ki, hala darəm kafdari-məkfur (sərdarimənsur) əz bərəkəti-batini-abi-şur ki, mahiyan cürbəcür başəd əzdövləti dühəzari-hayi-şəmşirdar müsyö Lyazanov ta inra güft fəryad kərd “Lyazanov, Lyazanov”. Onda gördüm cəllad ərzəq çeşmi-diraz dəndan, bəli, bəli, Sərdar qayıtdı: Lyazanov, o şəxslər ki, füqəradırlar, öz yeməklərinə balıq tuturlar, məbada-məbada balığın birin onlara altı şahıdan artıq hesab edəsən ha! Gədə, bu axmaq uşağına hürriyyət verildi, birdən xudanəkərdə hürriyyətin annarlar, onda sənin hənavı mənim saqqalıma, mənimkin sənin rüşvətüvi yeyənin bığlarına yaxarlar. Ondan sonra qayıtdı ki, xub ağayi inkir-minkir bərdarid inhara məravil künid. Axır on rədərsuxtə şərüfil şərüfil-üləma himariz-zakirin həzaran dəfə vəqti-iftar bədəhəni-ruzə dər məhzər divist nəfər ağayani-Rəşt ki, ümumən dər həmin cayənd əgər bavər nədarid dərra kəşudə və pürsid beqül-hüvəllah bərənchayi-sədri püxtə hazir iftar qismha xurdəənd ki, sərdar şüma dər əla dərəceyi-illiyyin ba-hurüleyn xahid şüd. Didəm əz əndəruni-cəhənnəm sədaha miayəd ki, sərdar, sərdar befərma befərma, dər-incayəm, nə tənha beşümə həmə on qismhara xurdeyim: hə, maliklər dedilər ki, bu pulları bizə niyə verirsən? Əgər verirsən, sənə biz də mənsəb verək. Biz bularsız da veririk: Fironül-mülk ya Şəddadül-əyalə ya Dəyyusülməmalik… ya əgər verirsən ki, səni xilas edək, olmaz, gir oda, gir, gədə, gir, gir! Heyvan, gir, gir, gir”. Elə onu anqırtıynan atanda onun səsinə oyandım. Odur ki, Sırtıq ola-ola adım Dəli oldu.Dəli*

Cəlil Məmmədquluzadə2 dəq
Qəzəl 386

امکان صبر نیست، ز سر گیرم این نفیردل رفت و صبر رفت، خدایا، تو دست گیر

Qasım ƏnvarQəzəl1 dəq
Sinədən guşuma fəryadi-dili-zar gəlir

Sinədən guşuma fəryadi-dili-zar gəlir,Dərdi artıbdı, genə naleyi-bimar gəlir.

Seyid Əzim ŞirvaniQəzəl1 dəq