Зейн-оль-Абедин Мерагеи · Проза
- О любви
- О божественной любви
- О разлуке
- О вине
- О природе
- О судьбе
- О смерти
- О мудрости
- О родине
- Хвалебные
- Сатира
- Плачи
باری، شب را به هزار گونه خیالات به پایان آورده، سحرگاهان یوسفعمو را گفتم: «امروز به زیارت شهزاده عبدالعظیم خواهیم رفت. شب را هم در جایی میهمانیم.»گفت: «کجا؟»
Səyahətnamənin mətni, 7صبح، برخاسته پس از ادای نماز و خوردن چای پارهای خیالات خاطرم را مشوش داشت، چه شب بعض خوابهای پریشان دیده بودم. ساعت از دسته چهار گذشته بود. مشهدی حسن از دور پیدا شد. خواست بالا بیاید. گفتم: «نیایید! با شما به جایی خواهیم رفت.»من هم عبا را پوشیده راه افتادیم. گفتم: «مشهدی! مرا باید به خانهٔ وزیر داخلی، راهنمایی کنی. از آنجا هم به خانهٔهای وزرای خارجیه و جنگ خواهیم رفت.»
Səyahətnamənin mətni, 8باری، از صدمهٔ آن واقعه تا دو سه روز توانستم از منزل بیرون روم. روز چهارم دیدم حاجیخان به عیادت من میآید اما غلامعلی آشپز او، که معلوم است به خلاف سابق لباس تازه پوشیده کلاه تخم مرغی نو در سر و قمه در کمر و قبای ماهوت در بر، پشت سر حاجیخان است. چون مرا زرد و ضعیف دید گفت: «درد نباشد! چه خبر است؟ امروز مشهدی حسن تفصیل را به من گفت.»دیگر نگذاشتم سخن را به پایان آرد، چه ترسیدم یوسفعمو خبر دار شود. گفتم: «عموجان شما زود سماور را آتش کنید.»
Səyahətnamənin mətni, 9خلاصه، نیم ساعت به غروب مانده، دیدم وجود محترم با لباس رسمی از در آمد.اینقدر گفت که: «ببخشید، وقت تنگ است! نماز را ادا کرده، بیایم.»
Səyahətnamənin mətni, 10گفت: «عزیز من! این یکی بر همه کس معلوم است که معنای حقیقی دولت – که ملک و سلطنتش نام است – عبارت از اجتماع هیئت بشریه است که به آیین مخصوصی در یک نقطه جمع میشوند. بعضی از محققان دوراندیش و عارفان ستودهکیش، که به دقایق حکمت نظریه و عملیه واقف و به رموز طبایع اشیا عارفاند، بر آناند که حالت اجتماع بنینوع انسان درواقع مثل حال انفراد ایشان است. چه، هر گاه شخص به نظر امعان نگرد خواهد دید که در بسیاری از امور زندگانی وضع اجتماع و انفراد آدمیان موافق و معادل همدیگر است. چنانکه در نظم جلیل «و خلقناکم اطوارا» به همین معنی ایما و اشارتی فرموده شده است. حکمای دانشپژوه میگویند: چنانکه سن آدمیان بر سه دوره منقسم است که یکی سن نمو و دومی سن وقوف و سومی سن انحطاط است، برای دولتها و اجتماعات بشریه نیز سه دوره هست. ولی اینقدر هست که به سبب ضعفبنیه و قوت ترکیبات بدنیه، گاهی در آن ادوار ثلاثه تا یک درجه تفاوت نمایان میشود؛ یعنی زمان انحطاط شخص ضعیفالبنیه، لابد پیش از انحطاط و افتادگی مرد قوی و توانا بهوقوع میرسد. این معنی، بهطوری که در سن افراد مشهود است، در حیات دولتها و اجتماعات بشریه نیز دیده میشود؛ یعنی در سن نمو و سن وقوف و سن انحطاط دولتها نیز به سبب ضعف بنیه و قوت ترکیب آنان ابن تفاوت هست. این است که بعضی از هیئت اجتماعیهٔ قدیمه به سبب ضعف بنیه از پای درافتاده در هنگام نمو به حالت وقوف و در حالت وقوف، به انحطاط رسیده، به اجل معلقی گذشته، زودتر از زمان طبیعی محو و منقرض شدهاند و بالعکس برخی دیگر هم به سبب صحت مزاج و قوت بدن زمان نمو و وقوفشان امتداد مییابد. چنانکه به اندکی تأمل در تاریخ گذشتگان این دو نکته باریک بر همه کس روشن تواند شد. برای این سه دورهٔ حالت انفراد و اجتماع بنینوع بشر، علامتها و اسباب مخصوصهای هست که آنها را مدبرین امور و مباشرین مصالح جمهور نیکو میدانند، چه آنان منتخبین هیئت اجتماعیهاند و نگاهداری صحت مزاج هیئت سپرده به کف کفایت ایشان که به محض وقوع انقلاب در مزاج مملکت و هیئت اجتماعیهٔ آن، بیدرنگ به ترتیب علاج و تدبیر منع مرض پردازند، زیرا که در وقوع آن حال اندک غفلت ایشان موجب مستولیت بسیار خواهد بود. چنانکه در امر معالجهٔ امراض روحانیه و جسمانیه نیز قاعدهٔ کنیه است که باید از سوءتدبیر اجتناب کند و در امر مداوا دقت نمایند. زیرا واضح است دوایی که پیر مرد افتادهای را در کار است، آن را به طفل شیرخواره نمیتوان داد. عکس آن را نیز به همین منوال. پس باید معالجه موافق مزاج باشد و گرنه به جای فایده از آن ضرر مترتب میشود.چنانکه معلوم است هیکل مخصوص انسانی از عناصر اربعه تشکیل و ترکیب شده زمام تصرف آن به واسطهٔ قوا و حواس، به کف کفایت نفس ناطقه سپرده شده است. زمام ادارهٔ هیئت اجتماعیه نیز به واسطهٔ وزرا و مدبرین امور – که به منزلهٔ حواس و قوا هستند – به دست مؤید سلطان و پادشاهی – که به مثابهٔ نفس ناطقه است – محول گردیده؛ عناصر و ارکان اربعهٔ آن هم زمرهٔ علما، وزرا، تجار، رعایا هستند. زمرهٔ علما نسبت به هیکل انسانی به جای «خلط محمود» است، یعنی خون که فیض آن را به قلب صنوبری – که منبع روح حیوانی است – میرساند. زیرا که روح حیوانی خود جوهر لطیفی است که از کمال لطافت در بدن بالذات نمیتواند جریان کند، لاجرم خون – که قوت جریانش معلوم است – او را با خود برداشته از مجراهای بسیار باریک عروق گذرانیده به اعماق بدن منتهی میکند تا فیض آن به تمامی اعضا و جوارح واصل گردد، به درجهای که بدن از جریان آن حیات یافته طراوت پیدا میکند. علمای شریعت و حقیقت نیز علوم شریفه را – که به مثابهٔ روح حیوانی در ابدان است – از مبدأ فیض بالذات یا بالواسطه حامل بوده آن را به زبان ملایم به عوام – که به منزلهٔ بدن هیئت اجتماعیهاند – میرساند. چنانکه بدن انسانی از روح حیوانی منتفع شده بدان زنده میگردد، آنان نیز از فیض علوم – که به واسطهٔ زمرهٔ علما برایشان تلقین میشود – از علم قوت مییابند. و به سبب آن ایام بقا و دوامشان ممتد گشته به عزت و افتخار زندگانی مینمایند.
Səyahətnamənin mətni, 11باری، شام را خوردیم، سفره را برچیدند. قدری از سرگذشت خود نقل کردند و از کل کار تجارت مصر و غیره پرسشها فرمودند. آنچه میدانستم عرض کردم. ساعت به پنج رسیده بود، رخصت بازگشت طلبیدم. فرمودند کالسکه حاضر کنند. در نهایت الحاح راضی نشدم. پس فانوسی روشن کردند. دو تن از نوکران را فرمودند که مرا به منزل برسانند. برخاستم که دستش را ببوسم مانع شدند. عرض کردم: «تاکنون هر صدمهای که در پی جستوجوی اسباب نقایص وطن به حقیر وارد شده بود از فیض دریافت شرف حضور جنابعالی به کلی رفع شد و هر زخم لسانی که از بعض ناکسان به دل ناتوانم رسیده بود، از مرهم فرمایشات تسلیتآمیز شما بهبودی یافت. از ادای تشکر این نعمت غیرمترقبه عاجزم. امیدوارم که به خواست خدای پس از این – چنانکه فرمودید – اسباب اصلاح کارها فراهم آید.»گفت: «غصه نخور، خدای کریم است. انشاءالله خوب خواهد شد. اینقدر هست که دعا کن حیات پسر از پدر طولانی[تر] باشد و اولاد هر کسی بعد از پدر بمیرد! این دعا را در حق عموم میکنم نهتنها در حق یک نفر.»
Səyahətnamənin mətni, 12پس از آن، به سید گفتم: «جناب آقا! دو تن از ایرانیان را در اسلامبول میدانم – که اسمشان تا سالیان دراز از لوح خاطر ایرانیان سترده نخواهد شد – یکی را همیشه به رحمت و دیگری را پیوسته به لعنت یاد میکنند. از هیچ ایرانی مقیم اسلامبول نشنیدم که در وقت یاد شدن نام مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله، اول به روح او رحمت نفرستد و همچنان هیچکسی را ندیدم که در هنگام ذکر نام میرزانجف علیخان ابتدا نام او را به لعنت یاد نکند، حال آنکه این هر دو مردهاند. ثمرهٔ نیکنامی و بدنامی جز این نخواهد بود – فاعتبرو یا اولوالابصار!»سید پرسید: «مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله را میدانم، ولی نجفعلیخان کیست؟ او را نمیشناسم!»
Səyahətnamənin mətni, 13رسیدیم به مهمانخانه. دیدم واقعاً جای خوب است. اتاقهای متعدد دارد. یکی را دادند، شبی به دو قران، که خیلی ارزان است. از اسباب و مبل نیز تختخواب و میز و صندلی و سایر لوازم و رختخواب و غیره موجود است. با حاجی خداحافظی کردیم. او رفت. خدمتکار مهمانخانه سماور حاضر کرد و گفت: «برای شام چلو میخواهید یا پلو؟»گفتم: «مگر آشپزخانه و طعام هم دارید؟»
Qəzvin səyahətinin icmalıشام آوردند. صرف شد. بعد از قهوه و غلیان مجلس متفرق گشت. نوکر صاحبخانه نیز فانوس روشن کرده ما را به منزل رسانید. هر چند که اول در خیال داشتم سه روز در قزوین بمانم ولی بعد از حادثهٔ یوسفعمو دل از اقامت آنجا برکنده، چنانکه به یوسف وعده کرده بودم، فردای آن آفتابنزده رفتم چاپار دیده رخت از آنجا بربستیم. نام مکاری ابراهیم و از اهل زنجان است. بعضی چیزها که لازم داشتیم خریده عصری از منزل با رخت و بنه حرکت کردیم و در بیرون شهر جایی که کاروان افتاده بود منزل نمودیم، تا صبح از آنجا رو به شهر اردبیل حرکت کنیم.از در و دیوار شهر غم و غصه میبارد. مردمانش از حیات بیخبر، بسکه اوهام در عروق و اعصابشان جا کرده که از وضع زمان بهکلی غافل و از هر گونه عوالم مدنیت جاهلاند. از وضع مدارس و مساجد شهر نیز مختصری گفته شد. نه بهره از دنیا دارند و نه از آخرت. احدی را پروای تزیید ثروت عمومی وطن و خبر از حب وطن نیست. خون در رگشان فسرده، «زندهاند ولی مرده، مردهاند اما زنده.»
Ərdəbil səyahətinin icmalıدر این ولایت، اهالی مشغول ملابازی است. در هر دکان و خانه صحبت از فلان مجتهد و فلان شیخالاسلام و پیشنماز است و بعضی هم به صحبت گاومیشان جنگی سرگرماند. یکی میگفت: «سبب مغلوبی گاومیش آقا آن بود که هنگام کله زدن، آفتاب به سوی او میتابید.» از این قبیل مهملات. ابداً از دنیا و آخرت خبر ندارند، از منافع تزیید ثروت عمومی و علم معیشت و حب وطن بالمره غافلاند. «مردهاند ولی زنده، زندهاند ولی مرده.»یک نفر چاپاردار و ما، دو نفری، سواره عازم شهر مراغه شدیم. هوا خیلی سرد است. طرف غروب به قریهٔ «نر» – که در این طرف «کتل ساین» واقع است – رسیدیم. کمکم برف میبارید. به در خانهٔ یکی از دهاتیان آمده منزل خواستیم. در سکوی طویلهٔ منزل نشان دادند.
Ərdəbil səyahətinin icmalı, 2وقتی بیدار شدیم که آفتاب یک نیزه بلند شده بود. سماور را آتش کرده یوسفعمو را گفتم: «تا جوشیدن آب سماور، تو هم قدری نان و پنیر خریده بیاور تا برای شکستن ناشتا لقمهای بخوریم.»یوسفعمو رفت. پس از چندی قدری نان آورد اما پنیر نبود. گفت: «به غیر از دکان خبازی همه دکانهای شهر بسته است. نمیدانم چه روز است.» یکی از حمالان کاروانسرا را صدا کرده پرسیدیم که: «چرا دکانها بسته است؟»
Marağa səyahətinin icmalıمجملی از تفصیل وضع این مملکت گفته شد. از قراری که معلوم است، در ممالک ایران «به هر کجا که روی آسمان همین رنگ است». در هیچجا، از ترقیات تجارتی و اتفاق به اجرای کارهای سودمند به حال ملک و ملت و حب وطن و هموطنان اثری نیست. سکنهٔ این شهر نیز از وضیع و شریف و قوی و ضعیف از هر گونه عوالم ترقی و تمدن بیخبرند.«مردهاند ولی زنده، زندهاند ولی مرده»
Marağa səyahətinin icmalı, 2باری، کشتی به سوی جزیره به حرکت آمد. طرف غروب به جزیره رسیدیم. کشتیبان که بارش همه گوسفند بود آنها را بیرون آورد. ما نیز پس از ادای نماز و خوردن شام خوابیدیم. سحرگاهان که بیدار شدیم خود را در کنار دریا و نزدیکی شهر ارومیه دیده، بیدرنگ بیرون آمدیم. از اینجا تا شهر دو فرسخ راه است. فوراً دو الاغ کرایه کرده عازم شهر شدیم. پس از دو ساعت طی مسافت، به شهر رسیده در کاروانسرای «گلشن» نام منزل کردیم. آن روز را به هیچ جای نرفتیم. بعد از ناهار یوسفعمو گفت: «من حمام میروم.»گفتم: «خود میدانی برو!»
Marağa səyahətinin icmalı, 3فردای آن را به عزم بازار شهر بیرون شدیم. یوسفعمو در دم کاروانسرا دکان جورابفروشی دید.گفت: «من جوراب ندارم، یکی دو جفت برای خود بخرم.»
Urmu səyahətinin icmalıمردمان این شهر نیز از شدت جهالت و کوتاهی نظر بهجز از خودپرستی و خودرأیی کاری ندارند. چنانکه گفته شد شغلشان هرزهگری و یافهدرایی است. از توسیع دایرهٔ تجارت و تزیید ثروت عمومیه، که منوط به احداث کومپانیها و اتفاق در کارهای بزرگ است، بالمره غافل و بیخبرند. وطن و حب وطن را در نظر ایشان وقعی نیست. غالباً تابع هوای نفس و همیشه در پی فراهم آوردن اسباب عیش و عشرتاند. از وضع حالیهٔ زمان و مقتضیات زمان ابداً آگاهی ندارند. از لذایذ تحصیل علوم و فنون متداوله -که غذای روح است- به کلی بیبهرهاند.باری، فردای آن روز به عزم سیاحت تبریز حاضر شدیم. رفتیم تا اسب کرایه کنیم. مکاری دیده اسب خواستیم. گفت که «چهار روز صبر کنید! ده پانزده نفر مسافر دیگر نیز هست با ایشان متفقاً برویم.» ناچار بیعانه داده برگشتیم.
Urmu səyahətinin icmalı, 2صبح برخاسته پس از خوردن چایی به همراهی آن دوست محترم به بازار رفتیم. قدری در دکان نشسته صحبت کردیم.گفت: «میل دارید برویم قدری بگردیم؟»
Təbriz səyahətinin icmalı, 2دیدم راست میگوید. آخرالامر کار به همان نقطه منجر خواهد شد که خود بیان میکند. ناچار مانده به چاپار اشارت کردم که پای توسط پیش گذاشته ما را از چنگ این اشرار رهایی دهد.چاپار هم مرد پخته و آزمودهای بوده است که اشارت مرا دریافته پیش آمد و نهیبی به سید زد که: «آقا، بیش از این ما را معطل نکنید! ما باید در سر ساعت معین به منزل برسیم.»
Təbriz səyahətinin icmalı, 3باری، از مطلب باز دور افتادیم. این صحبتها تمام نشده بود که از دور قصبهٔ مرند نمایان شد. ما نیز اسبها را رکاب کشیده، بعد از ساعتی طی مسافت، وارد شده در چاپارخانه پیاده شدیم.چاپار گفت: «از قراری که معلوم میشود چند ساعتی در اینجا معطل خواهیم شد، چونکه در اینجا تردد چاپاری بسیار است. از یک طرف به جانب ارونق و انزاب و از سوی دیگر به تبریز و به سرحد جلفا تردد مسافرین زیاد است؛ از آن رو خیلی کمتر اتفاق میافتد که در چاپارخانه اسب حاضر باشد. خلاصه، چون پایین آمدیم گفتم قدری چایی حاضر کنند، خورده از رنج راه تا یک درجه برآساییم.
Təbriz səyahətinin icmalı, 4باری، از «مرند» نیز حرکت نموده فردای آن طرف ظهری وارد کنار «ارس» شده تا پای از رکاب خالی کردیم دیدم یکی در برابر ایستاده در نهایت تحکم گفت: «خان شما را میخواهد!»گفتم: «خان کیست و اسمش چیست و با ما چه کار دارد؟»
Təbriz səyahətinin icmalı, 5نتیجهٔ سیاحت من این است که در تمام آن مملکتها که از ایران دیدم در هیچ بلادی آثار ترقیات و تمایل به تمدن به نظرم نیامد که بدان خوشوقت شوم. در زراعت و تجارت بدانچه از نیاکان خودشان دیدهاند قناعت دارند و جای بسی تعجب است که بدان یکی نیز مفتخرند که شیوهٔ اسلاف هنوز تماماً در میان ما مرعی است. اما از این طرف در تجملات بیهوده و فراهم آوردن اسباب تزیینات خانگی به درجهای پیش افتادهاند که ابداً اجدادشان آن وضع را در خواب خودشان هم ندیده بودند. به جای ظروف مسین که از معمولات و مصنوعات وطن عزیز بود و یکصد سال به رفع احتیاج یک خانوادهٔ بزرگی به قدر دویست تومان از آن کفایت مینمود و در آخر هم از قیمت آن چیزی نمیکاست، امروز به دویست تومان یکپارچه چلچراغ خریده از سقف اتاقهای خودشان میآویزند که به یک افتادن به جز از یک کلمهٔ «واه!» صاحبش را چیزی از آن باقی نمیماند. واضح است که از تصور نیاکانشان امثال این چیزها هیچ وقتی نگذشته بود.یکی از این انبوه مردم، که علیالاکثر صاحبان املاک هم هستند، هیچ گاهی بدین خیال نیفتادهاند که از مملکت همسایه یک ماشین خرمنکوبی یا یک داس ماشیندار برای درودن غله یا اینکه یک ماشین گندم پاککن برای نمونه خریده بیاورند در مزارع و دهات خودشان بهکار وادارند تا محسنات آنها را به رأیالعین ملاحظه کنند. در تمامی این مملکت از شهرهای بزرگ گرفته تا قصبات و قریهها دودکش یک ماشین و فابریکی دیده نمیشود که دودی از آن متصاعد گردد. و از هیچ طرف بانگ سوت و صفیر حرکت و ورود راهآهنی شنیده نمیشود. در هیچ شهری به نام دوایر دولتی عمارت بلند و باشکوهی نیست؛ از مکاتب دولتی و بیمارخانه در هیچجا نشانی نمیتوان یافت؛ در هیچ نقطه کومپانی و بانک که نمونهٔ ترقی و تمدن است مشهود نیست. کسی را پروای وضع مساجد نیست. مقابر بزرگان پیشین مانند سلاطین صفویه و غیره همه خراب؛ از زحمات نایبالسلطنه عباسمیرزای مرحوم و خدمات امیرکبیر میرزاتقیخان مغفور، که در راه ملک و ملت کرده و کشیدند، سخنی که دلیل قدردانی اخلاف باشد در میان نیست. نه نیکان را به رحمت یاد میکنند، نه بدان را به بدی نام میبرند. ترک حقوق و قطع صلهٔ رحم و بیمروتی و عدم انصاف و بدخواهی همدیگر شغلشان است. ولی با این وضع چون پنجنفری یکجا گرد آمدند میگویند «ای بابا! دنیا پنج روز است باید فکر آخرت نمود.» اما همه دروغ به زبان میگویند و فعلاً منکرند. آنچه از خیالشان نمیگذرد همان پرسش روز حساب است. خیرات میدهند اما اطعام اغنیا میکنند نه فقرا. اعمالشان همه از روی ریاست. بیطمع و ترنع به احدی سلام نمیدهند. نماز جماعتی را که میکنند از پیشنماز توقعی دارند. اخلاق مردم چندان فاسد گشته که اصلاح آن مشکل مینماید مگر اینکه محض تسلی خودمان بگوییم «چنان نماند، چنین نیز هم نخواهند ماند.»
Təbriz səyahətinin icmalı, 6باری، از مطلب دور ماندیم. ایرانیان، به اتفاق دانشمندان هر ملت، دارای استعداد فطری و هوشیار و قابل هر گونه ترقی و تمدن هستند. و در صورتی که تربیت و تعلیم شوند به وطن خودشان خدمات نمایان توانند نمود. برای اثبات این مدعا دلایل واضحه توان آورد. نخست با همهٔ دوری از علوم و فنون متداوله، پارهای معمولات ایران را که نتایج فکر و خیال خود ایرانیان و اثر چیرهدستی خود ایشان است در میان میبینیم که موجب حیرت و مزید استحسان دوست و بیگانه است. هر گاه این ملت نجیب ذات خودشان را به صفات علوم و فنون جدیده نیز آرایش بدهند، هر آینه یکی از اقوام متمدنهٔ باهوش و هنر روی زمین خواهند بود. همچنین است در تحصیل علوم. جمعی از نجبازادگان ایران را میدانیم که به مدارس متعددهٔ روس و فرانسه و انگلیس برای تحصیل داخل شده با همهٔ شدائد غربت و یگانگی در امر تحصیل گوی سبقت از بومیان ربودهاند. ولی با اینهمه استعداد مادرزاد، مطالعهکنندگان خواهند پرسید که چرا ایرانیان در همهچیز از سایرین عقب ماندهاند. سبب آن معلوم است از نبودن مربی، از نبودن تربیتکننده. چنانکه معلوم است در دستگاه حکومت ایران از یک عصر به اینطرف علم و هنر ابداً طرف اعتنا نیست. شخص برای رسیدن به مراتب بلند یا باید به یک طرف بسیار قوی انتساب داشته باشد، یا صاحب پول زیاد. هر گاه از این دو وسیله بیبهره باشد، اگر در علم و هنر و کاردانی آصف زمان خود باشد، کسی به شأنش اعتنا نمیکند. شق ثالثی هم برای رسیدن به مراتب عالیه هست ولی از ذکر آن استحیا نموده درگذشتیم. در صورتی که شخص از این وسایل ثلاثه یکی را نداشته باشد باید چون گرفتاران امراض مسریه در خانهٔ خود نشسته در به روی خویشتن بربندد. چه [از] فضل و شهرت پدر البته حصهای میرسد همان کافی است. در جایی که شمشیر سپهسالاری را به کمر پسر چهاردهساله ببندند و بدان نام بلندش خوانند، دیگر از آن ملک چه ترقی طمع و توقع توان داشت؟ از چهاردهسالگی با وجود استعداد فطری تا مقام وزارت جنگ چهل سال راه است که چندین عقبات صعبالمرور هم در مقابل دارد. از جمله شخص اول باید در یکی از مکاتب حربیهٔ مشهور تحصیل کرده شهادتنامهٔ آنجا را در درجهٔ نخستین بگیرد. بعد از آن، از نیابت اول افواج نظامیه گرفته بهتدریج و ادای حسن خدمت، قطع مراتب کرده به سرهنگی، سرتیپی، میرپنجگی و امیرتومانی رسیده آن وقت که در صداقت به دولت و ملت و کارآگاهی و شجاعت بر همگنان فزونی گرفت، بلکه بدان مقام بلند نیز ارتقا جوید و بالاستحقاق دارای آن عنوان محترم گردد. اگر توجیه مناصب از ابنرو بودی، هر آینه مردم به امید رسیدن به مقامات بلند دولتی پی تحصیل علوم و فنون میرفتند که استحقاق خدمات دولتی را داشته باشند، آن وقت تمامی کارها نیز مرتب و به قاعده میشد. دولت قوت و مکنت حاصل مینمود. ملت نیز به افتخار و سربلندی زیست میکرد. مملکت هم آباد میگشت. از پریشانی و خواری امروزه هم نشانی در میان دیده نمیشد. هر گاه از کمر وزیر جنگ امروزه -که بزرگترین هنرش خوردن مواجب و مرسومی زیردستان و کاستن مقدار افواج و بریدن از مخارج لباس و خوراک و مهمات لشکری است- آن شمشیر [را] باز کرده لباس نظامی را از تنش برکنند، هیچ فضیلت و هنر ذاتی با او باقی نمیماند. چه، هر چه دارد عارضی است. به یک حرفی دارای آنها شده بود، به یک حرفی نیز از آن عاری میشود. تاریخ امثال صاحبان اینجور مناصب عالیه را که بدون استحقاق به مقامات بلند رسیدهاند خود نشان میدهد. سرگذشت آل برمک خود در نظر همه است. با اینکه جعفر برمکی در مدت حیات بند خود قریب به سی میلیون طلا از خزانهٔ مملکت بذل کرده بود، در یک روز که میل پادشاه رقت از او برگشت، سی شاهی پول سیاه نفت و بوریا گرفته او را با آن آتش زده خرمن حیات خود و بستگانش را به باد دادند. مدتها اولاد و عیالش گرسنه و آواره ماندند. آنچنان عطای بیموقع را اینچنین جزای سخت تعاقب نمود که هر دو خارج از قاعده و قانون بود. عجیبتر اینکه اکنون در ایران میخواهند هر وزیری را مدح و ستایش کنند میگویند در سخاوت ثانی حاتم است. بالعکس اگر بخواهند یک وزیری را نام به نکوهش برند میگویند آدم خوبی است ولکن قدری خست دارد، حیف که امساک نام بلند این مرد را پست نموده است. حالا محسنات اولی آن است که بهزور و ناحق از مردم میگیرد و به ریا و اسراف به دیگران میبخشد. عیب وزیر ثانی هم این است که نه به ستم میگیرد و نه به اسراف و بیجا میبخشد. فرق این دو را دانشمندان مآلاندیش خود معین توانند نمود.باری، آنچه اجمال وضع تجار و کسبه و رعیت بود ذکر شد. مجمل حال بزرگان مملکت نیز این است که در ایران هیچ صدراعظمی نیست ایمن باشد از اینکه فردا تمامی شئون بزرگی را از او باز نخواهند گرفت و نیز هیچ دربانی از سرای سلطنت نیست که خمیازهٔ صدارت نکشد. همه در تجسس لقب و در پی تکثیر اسب و یدک و نوکر و خدم و حشماند. آنچه در نظرشان نیست قدسیت وطن، آبادی مملکت، تأمین استقبال اخلاف خودشان و فراهم آوردن اسباب ترقی و قدرت دولت است و بس -«الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا.»
Təbriz səyahətinin icmalı, 7باری، چون در باطوم چهار روز بایستی به انتظار ورود کشتی بنشینیم و کاری هم نداشتم، این چند کلمه را مناسب دیدم که در ذیل سیاحتنامهٔ خود بنویسم، هر چند که خارج از مطالب سیاحتنامه باشد. چون مقصود اصلی نصیحت هموطنان به سری تحصیل علوم متداوله است، لهذا ذکر این مختصر پندنامه نیز خالی از منفعت نیست. در ایران -چنانکه من دیدم- گرفتن منصب و لقب و حکومت هر ولایتی با پول برای هر کسی از هر طبقه و صنفی که باشد ممکن است. اشکالاتی که دارد همانا در کم و زیادی پول پیشکشی و تعارفی است. هر کس بدین سخن اعتراض کند آفتاب به گل اندودن را میماند. از غایت وضوح هیچکس انکار این معنی را نمیتواند بکند. اما تنها [یک] منصب و مأموریت از این قاعدهٔ عمومیه مستثنا است و احدی با پول و رشوه و تعارف آن منصب را نمیتواند بگیرد، زیرا که تحصیل آن منصب منوط به علم است؛ بنابراین، منصب مذکور از برکت علم مصون از هر گونه تعرض و تجاوز پولداران بیهنر است. هر گاه شما آن منصب را در خیال خودتان پیدا نکردید، من عرض بکنم آن مأموریت تلگرافخانههای ایران است، زیرا که مبنای آن منوط به بودن علم است. هر گاه در ایران در یک روز ده نفر از وزرا یا صد نفر از امرای لشکری، مانند سرتیپ و سرهنگ و بالاتر از آنها، از کار دست بکشند تا شام جای همهٔ ایشان را پر میکنند مگر مأمورین تلگرافخانه [که] اگر امروز به یک بار از کار خودشان را کنار کشند مخابرات بهکلی معطل میشود و هرج و مرج بزرگی در امور مملکت پدید میآید، چه، همه کس از فن علم تلگرافی آگاه نیست. حال آنکه دانستن این فن در ممالک خارجه برای هر طفل مکتبی ممکن است، یعنی یکی از آسانترین فنون متداوله است و در انظار هم وقعی ندارد. پس تنها از این یکی به مراتب بلند علم و آگاهی پی توان برد. هرگاه مردی که از این فن بهره ندارد صدهزار تومان هم پیشکش بدهد مقام و مأموریت تلگرافچی را به او نمیتوانند بدهند. پایهٔ شرف و جلالت علم از آن بلندتر است که برای اثبات آن به آوردن امثال این دلایل احتیاج افتد. هرگاه مکتبهای وطن -بهطوری که میدانید- اصلاح بشود و ابنای وطن چنانچه شاید و باید به تحصیل علوم و فنون متداوله پردازند دیگر چه لازم است که برای تحصیل وجه معاش خود و اولاد خود دروغ بگویند، یا اینکه به ضرر دیگری راضی شوند و به دولت و مملکت وطن خود خیانت بکنند؟ کیمیای موهوم که مشرقیان بدان معتقدند همانا جزئی از علم است. چنانکه معلوم است در ایران خیلی خانههای بزرگ را این کیمیای موهوم برباد داده است. بسیاری از شیادان و جراران که نام کیمیاگری بر خود بستهاند، چون در هیچ جای دنیا از میامن آگاهی، احدی به سخنان ابلهانهٔ فریب آنان گوش نمیدهد ناچار به ایران ریخته، به سبب جهالت مردم، به تخریب خانههای ایشان میپردازند و چندین مردمان محترم را از اول شب تا دمیدن صبح به دمیدن دم و گرم داشتن کوره وامیدارند و ایشان را از لذت دیدار اولاد و عیال محروم میگذارند، سهل است که آن ناخوشی مسری نیز به اخلاف آنان میراث میماند. چه خانههای بسیار بزرگ را در ایران سراغ دارم که به آتش اکسیر سوخته تودهٔ خاکستر شده است. هرگاه شخص از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشد البته میداند که قلب ماهیت شیء ممکن نیست. تغییر یافتن رنگ ظاهری، دلیل برگشتن اصل آن نمیشود.کرد اشک [گر داشش] رنگینی قانیله ملون ایندسن
Təbriz səyahətinin icmalı, 8از خدای به کمال تضرع درخواست میکنم که مرا برساند به روزی که به چشم خود ایام سعادتی را -که «وجود محترم» در طهران به من وعده فرموده بود- ببینم. نخستین اسباب حصول آن سعادت همانا بسته به وقوع اتفاق و اتحاد در میان هیئت وزرای مملکت و بزرگان ملت است که به یک جنبش مردانه اغراض نفسانیه را از ساحت دل خودشان کنار گذاشته به دستیاری همدیگر به اصلاح نواقص وطن بپردازند و در خدمت وطن و دولتپرستی چنان باشند که وزرای سایر دولتها هستند.من در میان این خیالات بودم که به یک بار یوسفعمو به سخن درآمد که: «سرکار بیگ! مگر میل غذا ندارید؟ من گرسنهام. وقت ناهار خیلی است که گذشت.»
Əlavə, 2سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در درههای افغانستان و در دشتهای هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوههای عظیم و دشتهای وسیع و دریاهای بینهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هولانگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جانفشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.»یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد میکند و به آواز بلند میگوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!»
Yusif əminin tərcümeyi-halıاین بنده یوسف ابنعبدالله مختصراً شرح حال خود را به مطالعهکنندگان این کتاب بیان مینماید: مسقطالرأس [من] دهخوارقان از محال تبریز است. چون عموی بنده در تبریز سکنی داشت، پدرم مرا به تبریز برده در نه سالگی به عم بزرگوار سپرد که به مکتب بگذارد، در سایهٔ او تحصیل علوم دینیه نمایم. هشت سال در دبستان محله خوانده و چهار سال هم در مدرسه در سلک طلاب منسلک بوده صرف و نحو را به اتمام رسانیده، خط نستعلیق را خوب مینوشتم. در بیست سالگی، پدر مرحوم را استطاعت مصارف تحصیل بنده نمانده آمده و مرا از مدرسه در خدمت خود به تفلیس برد. یک سال در آنجا اقامت نموده، بعد از مرحوم پدر استدعا نمودم که مرا مرخص نماید به اسلامبول روم. اذنم داد. به اسلامبول رسیده با یک نفر همشهری اتفاق ملاقات افتاد.بعد از پرسش حال گفت: «اسلامبول جای آدم بیسرمایه نیست. بهتر این است برویم به مصر.»
Xatimə, 5پندنامهٔ یکی از ادبا که در خور این مقال بود(در این مقام مناسبت دیده نقل از حبلالمتین نمود)
Xatimə, 6مجملی از مفصلجلد دوم سیاحتنامهٔ جوان نامراد جوهر غیرت و چکیدهٔ وطنخواهی، ابراهیمبیگ، با خاتمهٔ روزگار زندگانی او به انجام رسید. با کمال تأسف در مرآت تصور خود مشاهده مینماییم که دشمنان این نامه -که در نخستین درجه بیطرفانه و خالی از هر گونه غرض و مرض نگارش یافته- بیش از محبان و هواداران او خواهد بود. چنانکه در جلد نخستین از اعمال و افعال طبقه و صنفبندی ذکر شده بود، در این جلد نیز شمهای از حال وزرا، سفرا، کارپردازان، ملانمایان، شعراء، سادات، طبیب، منجم، داروغه، تجار، بنکدار، انباردار، مرثیهخوان، درویش، رمال، تریاکی، لوطی، بابی و غیره، بهطور کنایه و با صراحه، نگارش یافته؛ لذا مسلم است به طبع آقایانی که اندک به اغراض شخصی مبتلا میباشند و هیچ سخن حقی را تسلیم نمینمایند گران خواهد آمد و به محض شنیدن نام کتاب نادیده و ناخوانده در علیه مؤلف او برخواهند خاست و ناسزایی چند خواهند گفت. از این است که آنچه در مقدمهٔ جلد اول نگاشته در اینجا تکرار نموده از درگاه قادر منان برای ایشان خیر و صلاح را مسئلت مینماییم و درخواستی از حضور ایشان نداریم مگر اندک تأمل در مندرجات کتاب و ذرهای انصاف؛ چنانچه سر مویی در آنچه نوشته شد افترا و دروغ و مبالغه مشاهده نمایند، هر اشتلمی که دربارهٔ نگارنده روا دیده بگویند، بر ایشان حلال مینمایم.
Üçüncü cildin müqəddiməsiالساعه، خامه به دست گرفته به نام یزدان پاک شروع به جلد سیم سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ خواستم بنمایم، ولی حواس نه چنان پریشان است که بتوان دو کلمه مطلب مهم ادا نمود؛ نمیدانم شالودهٔ مطالب از چه ممر برداشته و چگونه بیان شود. خامه خشکیده و بنان سوخت. چه نویسد؟ که چیزی نانوشته نمانده؛ و چه بگوید؟ که گفتنیها را همه گفته؛ کنایه همه تمام شده، رمز به آخر رسیده، تصریح واضح گشته، چیزی، چیزی باقی نمانده است. محرر نیستم که تاریخ نویسم و احوال سلف را به قلم آرم. شاعر نیستم که اشعار انشاد کنم و قافیه پردازم. نطاق نیستم که سخنسازی کنم. عالم نیستم که از هفت طبقهٔ آسمان و کون و مکان دلیل بیاورم. منجم نیستم که گردش افلاک را پایهٔ سخن خود سازم. به مدرسهٔ دیپلوماتی نرفتهام که از حقوق دول و حقوق ملل به خرج دهم. طوطیوار آنچه یاد گرفته بودم بیان کردم و هر چه در انبان داشتم همه را به خرج دادم. غلط یا صحیح از خود شعربافی و شعرسازی هم کردم. مضحک شدم، خروس گشتم، بانگ زدم، فریاد کشیدم، عمامه بر سر نهاده اذان دادم، «لیقظة خیرة منالنوم» گفتم و به آواز بلند فریاد کشیدم: «ای بیخبران ز خواب غفلت بجهید!»حمامی شدم، بوق حمام دمیده گفتم: «ای خفتگان غفلت، حمام باز شد بیدار شوید، سر و کله صفا دهید و کسالت را از خود دور نمایید! غسل توبه نمایید که منبعد ظلم نکنید و مظلوم نشوید و ترک طاعت ننمایید!» آوازم در حنجره گرهگیر شد و کسی بیدار نگشت که آواز «حی علیالصلاح» مرا بشنود. بانگ مرغ سحر به گوش احدی نرسید.
Müəllifin tərcümeyi-halıمخفی نماند، این قاعدهٔ کلیه است که در دیباچهٔ هر کتاب، مختصر ترجمهٔ حال مؤلف و اصل و نسب آن و سبب تألیف کتاب نوشته میشود. چنانچه بر قارئین محترم پوشیده نیست، از طبع جلد اول این سیاحتنامه -تاکنون که دوازده سال است- به این قاعده مراعات نشده و اسم و رسم مؤلف آن ظاهر نگردیده و این نکته سبب بسی سوءظنها گشته؛ غیر از معدودی از آشنایان و همگنان، در شبهه برده و هستند و بعضی را گمان بر کسانی است که بسی از این عالم دور و از حب وطن فرسنگها مهجورند، و آنان هم به کنایه و رمز تصدیق ظن ایشان نموده نسبت تألیف بر خود میدادند.از جانب میرزا علی اصغرخان، صدراعظم سابق، در اتهام تألیف این کتاب به اخذ و گرفتاری چند نفر حکم صادر شد. در دست هر کس کتاب ابراهیمبیگ را میدیدند، به اخذ جریمه زحمت و خسارات میدادند. همواره دل نگارنده در پیچ و تاب و عذاب بود که چرا بندگان خدا به سبب من آزار بینند و خسارات کشند و در کاری که مرا به جز عقیدت صافی و نیت خیرخواهی نبوده، ابناء وطن بیگناه آزرده شوند.
Yusif əminin yuxusuبعد از نماز گریه و زاری زیاد نموده در سر سجاده که سه ساعت از شب گذشته بود خوابم در ربود. در عالم رؤیا دیدم که گویا به عادات همه روز، وقت عصر است و به زیارت اهل قبور میروم، از شهر خارج شده از دور دیدم یک نفر از طرف قبرستان میآید. چون نزدیک رسید، دیدم «شیخ قدر» اعمی است. باز فکر در آن عالم کردم که شیخ قدر دو سال است وفات نموده، نباید او باشد.این شیخ قدر اعمی حافظ قرآن بود و در حیات مرحوم حاجی، شبهای ماه مبارک رمضان، به خانهٔ ما میآمد و تلاوت قرآن میکرد. دو سال قبل به صدمهٔ افتادن از تراموای -که راهآهن اسبی است- همان جا وفات نموده. اکثری اتفاق میافتد که در عرادهٔ تراموای ماشین شخص ملاحظه نمیکند، سر پا میایستد و یا عجله در بیرون آمدن میکند، فیالفور پرت میشود. دایماً احتمال صدمه دارد. این بیچاره پیش از استقرار عراده خواسته بیرون رود، عراده تکانش داد، انداخته بود.