Зейн-оль-Абедин Мерагеи
- О любви
- О божественной любви
- О разлуке
- О вине
- О природе
- О судьбе
- О смерти
- О мудрости
- О родине
- Хвалебные
- Сатира
- Плачи
به نام خداوند بخشندهٔ مهربانپیش از آنکه به نوشتن سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ آغاز کنیم مناسب و لازم بود که مختصری ز ترجمهٔ حالش در اینجا نوشته شود، تا مطالعهکنندگان را از اسباب سیاحت او – چنانکه شاید و باید – آگاهی حاصل آید.
İbrahim bəyin səyahətnaməsi, 2باری، این بنده از اسلامبول به خارج رفته بودم بعد از دو ماه برگشته وقتی که به خانه رسیدم بندهزاده گفت که: «بابا از مصر به ما دو نفر مهمان آمد. سه روز مانده به ایران رفتند.»پرسیدم: «نامشان چه بود؟»
Səyahətnamənin mətniباری، پاسی از شب رفته بود شام خورده بعد از آن گفتم: «برادر شما از راه رسیدهاید دیگر زودتر استراحت کنید تا از رنج راه بیاسایید.»«خداوند شما را راحتی بدهد!» گفته رفتیم و خوابیدیم.
Səyahətnamənin mətni, 2گفتم: «مترس ما به جز از چند پارچه پیراهن و زیرجامه چیزی نداریم. تاجر نیستیم، صراف هیچ.»اما از حالت خدمتکار خنده و تعجب گرفت. باری، بیرون شده رفتیم به کنار دریا. به هر طرف نگاه کردم دیدم باز مثل باطوم جمعی از همشهریان ما در زیر آفتاب چروق چرق نشسته در لیفه و گریبان مشغول قصابی هستند و در یک طرف هم دیدم مردم جمع شده، های و هویی بلند گشت و یکی را میزنند و به آواز بلند میگویند: «بزنید این همشهری پدرسوخته را!» و هر کس رسید میزند.
Səyahətnamənin mətni, 3گفت: «بیا عرض بنده را بشنو از همین راه که آمدهایم به مصر برگردیم. من طبیعت شما را نیکو میدانم در این مملکت هر روز یک ناملایمی دیده غصه میکنی. میترسم آخرالامر خدای نخواسته ناخوش و فلان شوید. آنوقت من به مادرت چه جواب بدهم؟ قسمتی از ایران را دیدید. تهران هم مثل خراسان. مشتی نمونهای از خروار است. «سالی که نکوست از بهارش پیداست». در تهران چه خواهی دید که اسباب خوشنودی تو شود؟»گفتم: «یوسفعمو! خود میدانید که من گذشته از سایر جهات به موجب وصیت پدر تاکنون در احترام تو کوتاهی نکرده تو را به جای پدر داشتهام ولی خواهش دارم که در این خصوص به من هیچ مانع نشوی. من از این عزم برنخواهم گشت. میترسم که خلاف وصیت پدر از من صادر گردد. این سیاحت به خود من تعلق دارد. تا خود به طهران نروم خدمت وزرا و امرای مملکت نرسم و رو به رو اسباب این غفلت ایشان و پریشانی ملت و خرابی مملکت را تحقیق نکنم دلم آرام نمیگیرد. یا باید سر در آن راه گذارم یا سبب این اوضاع ناگوار را بدانم. و السلام!»
Səyahətnamənin mətni, 4باری، از دامغان نیز بار بسته پس از چند روز به شهر «شاهرود بسطام» رسیدیم.حاجیحسین جلودار گفت: «در اینجا دو روز اقامت خواهیم کرد. ولی شما را باید در باغ، زیر چادر، منزل بدهم زیرا که در این شهر «مله» هست. برای غربا از گزیدن آن حیوان موذی خیلی صدمه وارد میآید.»
Səyahətnamənin mətni, 5پس از طی منازل به «خاتون آباد» که دو فرسخی طهران است، رسیده حساب کردم سی و شش روز تمام است که از مشهد مقدس حرکت نمودهایم. این همه مسافت را ماشین راه آهن در ظرف سه شبانهروز در نهایت راحتی و کم خرجی طی میتواند نمود. حیف که از این نعمت عظیما نیز ایرانیان محروماند. خداوند خود به حالشان رحم فرماید. باری، سحرگاهان از آن جا بار کرده به شهر رسیدیم.از حاجی حسین جلودار پرسیدم: «ما در کجا منزل کنیم خوب است؟»
Səyahətnamənin mətni, 6باری، شب را به هزار گونه خیالات به پایان آورده، سحرگاهان یوسفعمو را گفتم: «امروز به زیارت شهزاده عبدالعظیم خواهیم رفت. شب را هم در جایی میهمانیم.»گفت: «کجا؟»
Səyahətnamənin mətni, 7صبح، برخاسته پس از ادای نماز و خوردن چای پارهای خیالات خاطرم را مشوش داشت، چه شب بعض خوابهای پریشان دیده بودم. ساعت از دسته چهار گذشته بود. مشهدی حسن از دور پیدا شد. خواست بالا بیاید. گفتم: «نیایید! با شما به جایی خواهیم رفت.»من هم عبا را پوشیده راه افتادیم. گفتم: «مشهدی! مرا باید به خانهٔ وزیر داخلی، راهنمایی کنی. از آنجا هم به خانهٔهای وزرای خارجیه و جنگ خواهیم رفت.»
Səyahətnamənin mətni, 8باری، از صدمهٔ آن واقعه تا دو سه روز توانستم از منزل بیرون روم. روز چهارم دیدم حاجیخان به عیادت من میآید اما غلامعلی آشپز او، که معلوم است به خلاف سابق لباس تازه پوشیده کلاه تخم مرغی نو در سر و قمه در کمر و قبای ماهوت در بر، پشت سر حاجیخان است. چون مرا زرد و ضعیف دید گفت: «درد نباشد! چه خبر است؟ امروز مشهدی حسن تفصیل را به من گفت.»دیگر نگذاشتم سخن را به پایان آرد، چه ترسیدم یوسفعمو خبر دار شود. گفتم: «عموجان شما زود سماور را آتش کنید.»
Səyahətnamənin mətni, 9خلاصه، نیم ساعت به غروب مانده، دیدم وجود محترم با لباس رسمی از در آمد.اینقدر گفت که: «ببخشید، وقت تنگ است! نماز را ادا کرده، بیایم.»
Səyahətnamənin mətni, 10گفت: «عزیز من! این یکی بر همه کس معلوم است که معنای حقیقی دولت – که ملک و سلطنتش نام است – عبارت از اجتماع هیئت بشریه است که به آیین مخصوصی در یک نقطه جمع میشوند. بعضی از محققان دوراندیش و عارفان ستودهکیش، که به دقایق حکمت نظریه و عملیه واقف و به رموز طبایع اشیا عارفاند، بر آناند که حالت اجتماع بنینوع انسان درواقع مثل حال انفراد ایشان است. چه، هر گاه شخص به نظر امعان نگرد خواهد دید که در بسیاری از امور زندگانی وضع اجتماع و انفراد آدمیان موافق و معادل همدیگر است. چنانکه در نظم جلیل «و خلقناکم اطوارا» به همین معنی ایما و اشارتی فرموده شده است. حکمای دانشپژوه میگویند: چنانکه سن آدمیان بر سه دوره منقسم است که یکی سن نمو و دومی سن وقوف و سومی سن انحطاط است، برای دولتها و اجتماعات بشریه نیز سه دوره هست. ولی اینقدر هست که به سبب ضعفبنیه و قوت ترکیبات بدنیه، گاهی در آن ادوار ثلاثه تا یک درجه تفاوت نمایان میشود؛ یعنی زمان انحطاط شخص ضعیفالبنیه، لابد پیش از انحطاط و افتادگی مرد قوی و توانا بهوقوع میرسد. این معنی، بهطوری که در سن افراد مشهود است، در حیات دولتها و اجتماعات بشریه نیز دیده میشود؛ یعنی در سن نمو و سن وقوف و سن انحطاط دولتها نیز به سبب ضعف بنیه و قوت ترکیب آنان ابن تفاوت هست. این است که بعضی از هیئت اجتماعیهٔ قدیمه به سبب ضعف بنیه از پای درافتاده در هنگام نمو به حالت وقوف و در حالت وقوف، به انحطاط رسیده، به اجل معلقی گذشته، زودتر از زمان طبیعی محو و منقرض شدهاند و بالعکس برخی دیگر هم به سبب صحت مزاج و قوت بدن زمان نمو و وقوفشان امتداد مییابد. چنانکه به اندکی تأمل در تاریخ گذشتگان این دو نکته باریک بر همه کس روشن تواند شد. برای این سه دورهٔ حالت انفراد و اجتماع بنینوع بشر، علامتها و اسباب مخصوصهای هست که آنها را مدبرین امور و مباشرین مصالح جمهور نیکو میدانند، چه آنان منتخبین هیئت اجتماعیهاند و نگاهداری صحت مزاج هیئت سپرده به کف کفایت ایشان که به محض وقوع انقلاب در مزاج مملکت و هیئت اجتماعیهٔ آن، بیدرنگ به ترتیب علاج و تدبیر منع مرض پردازند، زیرا که در وقوع آن حال اندک غفلت ایشان موجب مستولیت بسیار خواهد بود. چنانکه در امر معالجهٔ امراض روحانیه و جسمانیه نیز قاعدهٔ کنیه است که باید از سوءتدبیر اجتناب کند و در امر مداوا دقت نمایند. زیرا واضح است دوایی که پیر مرد افتادهای را در کار است، آن را به طفل شیرخواره نمیتوان داد. عکس آن را نیز به همین منوال. پس باید معالجه موافق مزاج باشد و گرنه به جای فایده از آن ضرر مترتب میشود.چنانکه معلوم است هیکل مخصوص انسانی از عناصر اربعه تشکیل و ترکیب شده زمام تصرف آن به واسطهٔ قوا و حواس، به کف کفایت نفس ناطقه سپرده شده است. زمام ادارهٔ هیئت اجتماعیه نیز به واسطهٔ وزرا و مدبرین امور – که به منزلهٔ حواس و قوا هستند – به دست مؤید سلطان و پادشاهی – که به مثابهٔ نفس ناطقه است – محول گردیده؛ عناصر و ارکان اربعهٔ آن هم زمرهٔ علما، وزرا، تجار، رعایا هستند. زمرهٔ علما نسبت به هیکل انسانی به جای «خلط محمود» است، یعنی خون که فیض آن را به قلب صنوبری – که منبع روح حیوانی است – میرساند. زیرا که روح حیوانی خود جوهر لطیفی است که از کمال لطافت در بدن بالذات نمیتواند جریان کند، لاجرم خون – که قوت جریانش معلوم است – او را با خود برداشته از مجراهای بسیار باریک عروق گذرانیده به اعماق بدن منتهی میکند تا فیض آن به تمامی اعضا و جوارح واصل گردد، به درجهای که بدن از جریان آن حیات یافته طراوت پیدا میکند. علمای شریعت و حقیقت نیز علوم شریفه را – که به مثابهٔ روح حیوانی در ابدان است – از مبدأ فیض بالذات یا بالواسطه حامل بوده آن را به زبان ملایم به عوام – که به منزلهٔ بدن هیئت اجتماعیهاند – میرساند. چنانکه بدن انسانی از روح حیوانی منتفع شده بدان زنده میگردد، آنان نیز از فیض علوم – که به واسطهٔ زمرهٔ علما برایشان تلقین میشود – از علم قوت مییابند. و به سبب آن ایام بقا و دوامشان ممتد گشته به عزت و افتخار زندگانی مینمایند.
Səyahətnamənin mətni, 11باری، شام را خوردیم، سفره را برچیدند. قدری از سرگذشت خود نقل کردند و از کل کار تجارت مصر و غیره پرسشها فرمودند. آنچه میدانستم عرض کردم. ساعت به پنج رسیده بود، رخصت بازگشت طلبیدم. فرمودند کالسکه حاضر کنند. در نهایت الحاح راضی نشدم. پس فانوسی روشن کردند. دو تن از نوکران را فرمودند که مرا به منزل برسانند. برخاستم که دستش را ببوسم مانع شدند. عرض کردم: «تاکنون هر صدمهای که در پی جستوجوی اسباب نقایص وطن به حقیر وارد شده بود از فیض دریافت شرف حضور جنابعالی به کلی رفع شد و هر زخم لسانی که از بعض ناکسان به دل ناتوانم رسیده بود، از مرهم فرمایشات تسلیتآمیز شما بهبودی یافت. از ادای تشکر این نعمت غیرمترقبه عاجزم. امیدوارم که به خواست خدای پس از این – چنانکه فرمودید – اسباب اصلاح کارها فراهم آید.»گفت: «غصه نخور، خدای کریم است. انشاءالله خوب خواهد شد. اینقدر هست که دعا کن حیات پسر از پدر طولانی[تر] باشد و اولاد هر کسی بعد از پدر بمیرد! این دعا را در حق عموم میکنم نهتنها در حق یک نفر.»
Səyahətnamənin mətni, 12پس از آن، به سید گفتم: «جناب آقا! دو تن از ایرانیان را در اسلامبول میدانم – که اسمشان تا سالیان دراز از لوح خاطر ایرانیان سترده نخواهد شد – یکی را همیشه به رحمت و دیگری را پیوسته به لعنت یاد میکنند. از هیچ ایرانی مقیم اسلامبول نشنیدم که در وقت یاد شدن نام مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله، اول به روح او رحمت نفرستد و همچنان هیچکسی را ندیدم که در هنگام ذکر نام میرزانجف علیخان ابتدا نام او را به لعنت یاد نکند، حال آنکه این هر دو مردهاند. ثمرهٔ نیکنامی و بدنامی جز این نخواهد بود – فاعتبرو یا اولوالابصار!»سید پرسید: «مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله را میدانم، ولی نجفعلیخان کیست؟ او را نمیشناسم!»
Səyahətnamənin mətni, 13رسیدیم به مهمانخانه. دیدم واقعاً جای خوب است. اتاقهای متعدد دارد. یکی را دادند، شبی به دو قران، که خیلی ارزان است. از اسباب و مبل نیز تختخواب و میز و صندلی و سایر لوازم و رختخواب و غیره موجود است. با حاجی خداحافظی کردیم. او رفت. خدمتکار مهمانخانه سماور حاضر کرد و گفت: «برای شام چلو میخواهید یا پلو؟»گفتم: «مگر آشپزخانه و طعام هم دارید؟»
Qəzvin səyahətinin icmalıشام آوردند. صرف شد. بعد از قهوه و غلیان مجلس متفرق گشت. نوکر صاحبخانه نیز فانوس روشن کرده ما را به منزل رسانید. هر چند که اول در خیال داشتم سه روز در قزوین بمانم ولی بعد از حادثهٔ یوسفعمو دل از اقامت آنجا برکنده، چنانکه به یوسف وعده کرده بودم، فردای آن آفتابنزده رفتم چاپار دیده رخت از آنجا بربستیم. نام مکاری ابراهیم و از اهل زنجان است. بعضی چیزها که لازم داشتیم خریده عصری از منزل با رخت و بنه حرکت کردیم و در بیرون شهر جایی که کاروان افتاده بود منزل نمودیم، تا صبح از آنجا رو به شهر اردبیل حرکت کنیم.از در و دیوار شهر غم و غصه میبارد. مردمانش از حیات بیخبر، بسکه اوهام در عروق و اعصابشان جا کرده که از وضع زمان بهکلی غافل و از هر گونه عوالم مدنیت جاهلاند. از وضع مدارس و مساجد شهر نیز مختصری گفته شد. نه بهره از دنیا دارند و نه از آخرت. احدی را پروای تزیید ثروت عمومی وطن و خبر از حب وطن نیست. خون در رگشان فسرده، «زندهاند ولی مرده، مردهاند اما زنده.»
Ərdəbil səyahətinin icmalıدر این ولایت، اهالی مشغول ملابازی است. در هر دکان و خانه صحبت از فلان مجتهد و فلان شیخالاسلام و پیشنماز است و بعضی هم به صحبت گاومیشان جنگی سرگرماند. یکی میگفت: «سبب مغلوبی گاومیش آقا آن بود که هنگام کله زدن، آفتاب به سوی او میتابید.» از این قبیل مهملات. ابداً از دنیا و آخرت خبر ندارند، از منافع تزیید ثروت عمومی و علم معیشت و حب وطن بالمره غافلاند. «مردهاند ولی زنده، زندهاند ولی مرده.»یک نفر چاپاردار و ما، دو نفری، سواره عازم شهر مراغه شدیم. هوا خیلی سرد است. طرف غروب به قریهٔ «نر» – که در این طرف «کتل ساین» واقع است – رسیدیم. کمکم برف میبارید. به در خانهٔ یکی از دهاتیان آمده منزل خواستیم. در سکوی طویلهٔ منزل نشان دادند.
Ərdəbil səyahətinin icmalı, 2وقتی بیدار شدیم که آفتاب یک نیزه بلند شده بود. سماور را آتش کرده یوسفعمو را گفتم: «تا جوشیدن آب سماور، تو هم قدری نان و پنیر خریده بیاور تا برای شکستن ناشتا لقمهای بخوریم.»یوسفعمو رفت. پس از چندی قدری نان آورد اما پنیر نبود. گفت: «به غیر از دکان خبازی همه دکانهای شهر بسته است. نمیدانم چه روز است.» یکی از حمالان کاروانسرا را صدا کرده پرسیدیم که: «چرا دکانها بسته است؟»
Marağa səyahətinin icmalıمجملی از تفصیل وضع این مملکت گفته شد. از قراری که معلوم است، در ممالک ایران «به هر کجا که روی آسمان همین رنگ است». در هیچجا، از ترقیات تجارتی و اتفاق به اجرای کارهای سودمند به حال ملک و ملت و حب وطن و هموطنان اثری نیست. سکنهٔ این شهر نیز از وضیع و شریف و قوی و ضعیف از هر گونه عوالم ترقی و تمدن بیخبرند.«مردهاند ولی زنده، زندهاند ولی مرده»
Marağa səyahətinin icmalı, 2باری، کشتی به سوی جزیره به حرکت آمد. طرف غروب به جزیره رسیدیم. کشتیبان که بارش همه گوسفند بود آنها را بیرون آورد. ما نیز پس از ادای نماز و خوردن شام خوابیدیم. سحرگاهان که بیدار شدیم خود را در کنار دریا و نزدیکی شهر ارومیه دیده، بیدرنگ بیرون آمدیم. از اینجا تا شهر دو فرسخ راه است. فوراً دو الاغ کرایه کرده عازم شهر شدیم. پس از دو ساعت طی مسافت، به شهر رسیده در کاروانسرای «گلشن» نام منزل کردیم. آن روز را به هیچ جای نرفتیم. بعد از ناهار یوسفعمو گفت: «من حمام میروم.»گفتم: «خود میدانی برو!»
Marağa səyahətinin icmalı, 3فردای آن را به عزم بازار شهر بیرون شدیم. یوسفعمو در دم کاروانسرا دکان جورابفروشی دید.گفت: «من جوراب ندارم، یکی دو جفت برای خود بخرم.»
Urmu səyahətinin icmalıمردمان این شهر نیز از شدت جهالت و کوتاهی نظر بهجز از خودپرستی و خودرأیی کاری ندارند. چنانکه گفته شد شغلشان هرزهگری و یافهدرایی است. از توسیع دایرهٔ تجارت و تزیید ثروت عمومیه، که منوط به احداث کومپانیها و اتفاق در کارهای بزرگ است، بالمره غافل و بیخبرند. وطن و حب وطن را در نظر ایشان وقعی نیست. غالباً تابع هوای نفس و همیشه در پی فراهم آوردن اسباب عیش و عشرتاند. از وضع حالیهٔ زمان و مقتضیات زمان ابداً آگاهی ندارند. از لذایذ تحصیل علوم و فنون متداوله -که غذای روح است- به کلی بیبهرهاند.باری، فردای آن روز به عزم سیاحت تبریز حاضر شدیم. رفتیم تا اسب کرایه کنیم. مکاری دیده اسب خواستیم. گفت که «چهار روز صبر کنید! ده پانزده نفر مسافر دیگر نیز هست با ایشان متفقاً برویم.» ناچار بیعانه داده برگشتیم.
Urmu səyahətinin icmalı, 2صبح برخاسته پس از خوردن چایی به همراهی آن دوست محترم به بازار رفتیم. قدری در دکان نشسته صحبت کردیم.گفت: «میل دارید برویم قدری بگردیم؟»
Təbriz səyahətinin icmalıمردمان این شهر غالباً خودپسند و گرفتار درد تجملات، همه مستعد نفاق و بیخبر از منافع اتفاق؛ همیشه فکرشان به کارشکنی یکدیگر مشغول و دلشان بدان خوش است که میان دو تن از ایشان اختلاف حساب یا خصومتی از جهات دیگر حاصل آید تا اینکه اینان نیز دو تیره شده هر فرقه به هواخواهی یکی از طرفین متخاصمین برخاسته اجلاسها کنند و رشوتها بدهند و بگیرند؛ و در میان پلوها صرف شود تا بالاخره طرفین هر دو از پای درافتند. احدی از اینان در امثال این موارد به عنوان مصلحی سخن نمیگوید. همه از یکدیگر منتظر انتقام هستند که به محض لغزیدن قدم یکی، آن دیگران پایمالش کنند! این است شغلشان! بیخبر از اوضاع زمان، نه دنیا دارند نه آخرت. منتهای آرزویشان این است که از سقف هر اتاقی چلچراغ شاهنشان چندین شاخه آویخته آن را سرمایهٔ افتخار و مباهات خود شمارند. «زندهاند ولی مرده، مردهاند ولی زنده!»باری، چاپارشاگرد اسبها را آورده بود. همانروز صاحبخانه را وداع کرده از آنجا با دلی پر از یک کوه درد و اندوه، روی به کنار «ارس»، حرکت کردیم. چون از شهر خارج شدیم، اسبها را رکاب کشیده راندیم تا نقطهای که سواد شهر دیده نمیشد. در آنجا دیدم چند تن از چپ و راست راه نشسته دیده به سوی ما دوختهاند.
Təbriz səyahətinin icmalı, 2دیدم راست میگوید. آخرالامر کار به همان نقطه منجر خواهد شد که خود بیان میکند. ناچار مانده به چاپار اشارت کردم که پای توسط پیش گذاشته ما را از چنگ این اشرار رهایی دهد.چاپار هم مرد پخته و آزمودهای بوده است که اشارت مرا دریافته پیش آمد و نهیبی به سید زد که: «آقا، بیش از این ما را معطل نکنید! ما باید در سر ساعت معین به منزل برسیم.»
Təbriz səyahətinin icmalı, 3باری، از مطلب باز دور افتادیم. این صحبتها تمام نشده بود که از دور قصبهٔ مرند نمایان شد. ما نیز اسبها را رکاب کشیده، بعد از ساعتی طی مسافت، وارد شده در چاپارخانه پیاده شدیم.چاپار گفت: «از قراری که معلوم میشود چند ساعتی در اینجا معطل خواهیم شد، چونکه در اینجا تردد چاپاری بسیار است. از یک طرف به جانب ارونق و انزاب و از سوی دیگر به تبریز و به سرحد جلفا تردد مسافرین زیاد است؛ از آن رو خیلی کمتر اتفاق میافتد که در چاپارخانه اسب حاضر باشد. خلاصه، چون پایین آمدیم گفتم قدری چایی حاضر کنند، خورده از رنج راه تا یک درجه برآساییم.
Təbriz səyahətinin icmalı, 4باری، از «مرند» نیز حرکت نموده فردای آن طرف ظهری وارد کنار «ارس» شده تا پای از رکاب خالی کردیم دیدم یکی در برابر ایستاده در نهایت تحکم گفت: «خان شما را میخواهد!»گفتم: «خان کیست و اسمش چیست و با ما چه کار دارد؟»
Təbriz səyahətinin icmalı, 5نتیجهٔ سیاحت من این است که در تمام آن مملکتها که از ایران دیدم در هیچ بلادی آثار ترقیات و تمایل به تمدن به نظرم نیامد که بدان خوشوقت شوم. در زراعت و تجارت بدانچه از نیاکان خودشان دیدهاند قناعت دارند و جای بسی تعجب است که بدان یکی نیز مفتخرند که شیوهٔ اسلاف هنوز تماماً در میان ما مرعی است. اما از این طرف در تجملات بیهوده و فراهم آوردن اسباب تزیینات خانگی به درجهای پیش افتادهاند که ابداً اجدادشان آن وضع را در خواب خودشان هم ندیده بودند. به جای ظروف مسین که از معمولات و مصنوعات وطن عزیز بود و یکصد سال به رفع احتیاج یک خانوادهٔ بزرگی به قدر دویست تومان از آن کفایت مینمود و در آخر هم از قیمت آن چیزی نمیکاست، امروز به دویست تومان یکپارچه چلچراغ خریده از سقف اتاقهای خودشان میآویزند که به یک افتادن به جز از یک کلمهٔ «واه!» صاحبش را چیزی از آن باقی نمیماند. واضح است که از تصور نیاکانشان امثال این چیزها هیچ وقتی نگذشته بود.یکی از این انبوه مردم، که علیالاکثر صاحبان املاک هم هستند، هیچ گاهی بدین خیال نیفتادهاند که از مملکت همسایه یک ماشین خرمنکوبی یا یک داس ماشیندار برای درودن غله یا اینکه یک ماشین گندم پاککن برای نمونه خریده بیاورند در مزارع و دهات خودشان بهکار وادارند تا محسنات آنها را به رأیالعین ملاحظه کنند. در تمامی این مملکت از شهرهای بزرگ گرفته تا قصبات و قریهها دودکش یک ماشین و فابریکی دیده نمیشود که دودی از آن متصاعد گردد. و از هیچ طرف بانگ سوت و صفیر حرکت و ورود راهآهنی شنیده نمیشود. در هیچ شهری به نام دوایر دولتی عمارت بلند و باشکوهی نیست؛ از مکاتب دولتی و بیمارخانه در هیچجا نشانی نمیتوان یافت؛ در هیچ نقطه کومپانی و بانک که نمونهٔ ترقی و تمدن است مشهود نیست. کسی را پروای وضع مساجد نیست. مقابر بزرگان پیشین مانند سلاطین صفویه و غیره همه خراب؛ از زحمات نایبالسلطنه عباسمیرزای مرحوم و خدمات امیرکبیر میرزاتقیخان مغفور، که در راه ملک و ملت کرده و کشیدند، سخنی که دلیل قدردانی اخلاف باشد در میان نیست. نه نیکان را به رحمت یاد میکنند، نه بدان را به بدی نام میبرند. ترک حقوق و قطع صلهٔ رحم و بیمروتی و عدم انصاف و بدخواهی همدیگر شغلشان است. ولی با این وضع چون پنجنفری یکجا گرد آمدند میگویند «ای بابا! دنیا پنج روز است باید فکر آخرت نمود.» اما همه دروغ به زبان میگویند و فعلاً منکرند. آنچه از خیالشان نمیگذرد همان پرسش روز حساب است. خیرات میدهند اما اطعام اغنیا میکنند نه فقرا. اعمالشان همه از روی ریاست. بیطمع و ترنع به احدی سلام نمیدهند. نماز جماعتی را که میکنند از پیشنماز توقعی دارند. اخلاق مردم چندان فاسد گشته که اصلاح آن مشکل مینماید مگر اینکه محض تسلی خودمان بگوییم «چنان نماند، چنین نیز هم نخواهند ماند.»
Təbriz səyahətinin icmalı, 6باری، از مطلب دور ماندیم. ایرانیان، به اتفاق دانشمندان هر ملت، دارای استعداد فطری و هوشیار و قابل هر گونه ترقی و تمدن هستند. و در صورتی که تربیت و تعلیم شوند به وطن خودشان خدمات نمایان توانند نمود. برای اثبات این مدعا دلایل واضحه توان آورد. نخست با همهٔ دوری از علوم و فنون متداوله، پارهای معمولات ایران را که نتایج فکر و خیال خود ایرانیان و اثر چیرهدستی خود ایشان است در میان میبینیم که موجب حیرت و مزید استحسان دوست و بیگانه است. هر گاه این ملت نجیب ذات خودشان را به صفات علوم و فنون جدیده نیز آرایش بدهند، هر آینه یکی از اقوام متمدنهٔ باهوش و هنر روی زمین خواهند بود. همچنین است در تحصیل علوم. جمعی از نجبازادگان ایران را میدانیم که به مدارس متعددهٔ روس و فرانسه و انگلیس برای تحصیل داخل شده با همهٔ شدائد غربت و یگانگی در امر تحصیل گوی سبقت از بومیان ربودهاند. ولی با اینهمه استعداد مادرزاد، مطالعهکنندگان خواهند پرسید که چرا ایرانیان در همهچیز از سایرین عقب ماندهاند. سبب آن معلوم است از نبودن مربی، از نبودن تربیتکننده. چنانکه معلوم است در دستگاه حکومت ایران از یک عصر به اینطرف علم و هنر ابداً طرف اعتنا نیست. شخص برای رسیدن به مراتب بلند یا باید به یک طرف بسیار قوی انتساب داشته باشد، یا صاحب پول زیاد. هر گاه از این دو وسیله بیبهره باشد، اگر در علم و هنر و کاردانی آصف زمان خود باشد، کسی به شأنش اعتنا نمیکند. شق ثالثی هم برای رسیدن به مراتب عالیه هست ولی از ذکر آن استحیا نموده درگذشتیم. در صورتی که شخص از این وسایل ثلاثه یکی را نداشته باشد باید چون گرفتاران امراض مسریه در خانهٔ خود نشسته در به روی خویشتن بربندد. چه [از] فضل و شهرت پدر البته حصهای میرسد همان کافی است. در جایی که شمشیر سپهسالاری را به کمر پسر چهاردهساله ببندند و بدان نام بلندش خوانند، دیگر از آن ملک چه ترقی طمع و توقع توان داشت؟ از چهاردهسالگی با وجود استعداد فطری تا مقام وزارت جنگ چهل سال راه است که چندین عقبات صعبالمرور هم در مقابل دارد. از جمله شخص اول باید در یکی از مکاتب حربیهٔ مشهور تحصیل کرده شهادتنامهٔ آنجا را در درجهٔ نخستین بگیرد. بعد از آن، از نیابت اول افواج نظامیه گرفته بهتدریج و ادای حسن خدمت، قطع مراتب کرده به سرهنگی، سرتیپی، میرپنجگی و امیرتومانی رسیده آن وقت که در صداقت به دولت و ملت و کارآگاهی و شجاعت بر همگنان فزونی گرفت، بلکه بدان مقام بلند نیز ارتقا جوید و بالاستحقاق دارای آن عنوان محترم گردد. اگر توجیه مناصب از ابنرو بودی، هر آینه مردم به امید رسیدن به مقامات بلند دولتی پی تحصیل علوم و فنون میرفتند که استحقاق خدمات دولتی را داشته باشند، آن وقت تمامی کارها نیز مرتب و به قاعده میشد. دولت قوت و مکنت حاصل مینمود. ملت نیز به افتخار و سربلندی زیست میکرد. مملکت هم آباد میگشت. از پریشانی و خواری امروزه هم نشانی در میان دیده نمیشد. هر گاه از کمر وزیر جنگ امروزه -که بزرگترین هنرش خوردن مواجب و مرسومی زیردستان و کاستن مقدار افواج و بریدن از مخارج لباس و خوراک و مهمات لشکری است- آن شمشیر [را] باز کرده لباس نظامی را از تنش برکنند، هیچ فضیلت و هنر ذاتی با او باقی نمیماند. چه، هر چه دارد عارضی است. به یک حرفی دارای آنها شده بود، به یک حرفی نیز از آن عاری میشود. تاریخ امثال صاحبان اینجور مناصب عالیه را که بدون استحقاق به مقامات بلند رسیدهاند خود نشان میدهد. سرگذشت آل برمک خود در نظر همه است. با اینکه جعفر برمکی در مدت حیات بند خود قریب به سی میلیون طلا از خزانهٔ مملکت بذل کرده بود، در یک روز که میل پادشاه رقت از او برگشت، سی شاهی پول سیاه نفت و بوریا گرفته او را با آن آتش زده خرمن حیات خود و بستگانش را به باد دادند. مدتها اولاد و عیالش گرسنه و آواره ماندند. آنچنان عطای بیموقع را اینچنین جزای سخت تعاقب نمود که هر دو خارج از قاعده و قانون بود. عجیبتر اینکه اکنون در ایران میخواهند هر وزیری را مدح و ستایش کنند میگویند در سخاوت ثانی حاتم است. بالعکس اگر بخواهند یک وزیری را نام به نکوهش برند میگویند آدم خوبی است ولکن قدری خست دارد، حیف که امساک نام بلند این مرد را پست نموده است. حالا محسنات اولی آن است که بهزور و ناحق از مردم میگیرد و به ریا و اسراف به دیگران میبخشد. عیب وزیر ثانی هم این است که نه به ستم میگیرد و نه به اسراف و بیجا میبخشد. فرق این دو را دانشمندان مآلاندیش خود معین توانند نمود.باری، آنچه اجمال وضع تجار و کسبه و رعیت بود ذکر شد. مجمل حال بزرگان مملکت نیز این است که در ایران هیچ صدراعظمی نیست ایمن باشد از اینکه فردا تمامی شئون بزرگی را از او باز نخواهند گرفت و نیز هیچ دربانی از سرای سلطنت نیست که خمیازهٔ صدارت نکشد. همه در تجسس لقب و در پی تکثیر اسب و یدک و نوکر و خدم و حشماند. آنچه در نظرشان نیست قدسیت وطن، آبادی مملکت، تأمین استقبال اخلاف خودشان و فراهم آوردن اسباب ترقی و قدرت دولت است و بس -«الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا.»
Təbriz səyahətinin icmalı, 7باری، چون در باطوم چهار روز بایستی به انتظار ورود کشتی بنشینیم و کاری هم نداشتم، این چند کلمه را مناسب دیدم که در ذیل سیاحتنامهٔ خود بنویسم، هر چند که خارج از مطالب سیاحتنامه باشد. چون مقصود اصلی نصیحت هموطنان به سری تحصیل علوم متداوله است، لهذا ذکر این مختصر پندنامه نیز خالی از منفعت نیست. در ایران -چنانکه من دیدم- گرفتن منصب و لقب و حکومت هر ولایتی با پول برای هر کسی از هر طبقه و صنفی که باشد ممکن است. اشکالاتی که دارد همانا در کم و زیادی پول پیشکشی و تعارفی است. هر کس بدین سخن اعتراض کند آفتاب به گل اندودن را میماند. از غایت وضوح هیچکس انکار این معنی را نمیتواند بکند. اما تنها [یک] منصب و مأموریت از این قاعدهٔ عمومیه مستثنا است و احدی با پول و رشوه و تعارف آن منصب را نمیتواند بگیرد، زیرا که تحصیل آن منصب منوط به علم است؛ بنابراین، منصب مذکور از برکت علم مصون از هر گونه تعرض و تجاوز پولداران بیهنر است. هر گاه شما آن منصب را در خیال خودتان پیدا نکردید، من عرض بکنم آن مأموریت تلگرافخانههای ایران است، زیرا که مبنای آن منوط به بودن علم است. هر گاه در ایران در یک روز ده نفر از وزرا یا صد نفر از امرای لشکری، مانند سرتیپ و سرهنگ و بالاتر از آنها، از کار دست بکشند تا شام جای همهٔ ایشان را پر میکنند مگر مأمورین تلگرافخانه [که] اگر امروز به یک بار از کار خودشان را کنار کشند مخابرات بهکلی معطل میشود و هرج و مرج بزرگی در امور مملکت پدید میآید، چه، همه کس از فن علم تلگرافی آگاه نیست. حال آنکه دانستن این فن در ممالک خارجه برای هر طفل مکتبی ممکن است، یعنی یکی از آسانترین فنون متداوله است و در انظار هم وقعی ندارد. پس تنها از این یکی به مراتب بلند علم و آگاهی پی توان برد. هرگاه مردی که از این فن بهره ندارد صدهزار تومان هم پیشکش بدهد مقام و مأموریت تلگرافچی را به او نمیتوانند بدهند. پایهٔ شرف و جلالت علم از آن بلندتر است که برای اثبات آن به آوردن امثال این دلایل احتیاج افتد. هرگاه مکتبهای وطن -بهطوری که میدانید- اصلاح بشود و ابنای وطن چنانچه شاید و باید به تحصیل علوم و فنون متداوله پردازند دیگر چه لازم است که برای تحصیل وجه معاش خود و اولاد خود دروغ بگویند، یا اینکه به ضرر دیگری راضی شوند و به دولت و مملکت وطن خود خیانت بکنند؟ کیمیای موهوم که مشرقیان بدان معتقدند همانا جزئی از علم است. چنانکه معلوم است در ایران خیلی خانههای بزرگ را این کیمیای موهوم برباد داده است. بسیاری از شیادان و جراران که نام کیمیاگری بر خود بستهاند، چون در هیچ جای دنیا از میامن آگاهی، احدی به سخنان ابلهانهٔ فریب آنان گوش نمیدهد ناچار به ایران ریخته، به سبب جهالت مردم، به تخریب خانههای ایشان میپردازند و چندین مردمان محترم را از اول شب تا دمیدن صبح به دمیدن دم و گرم داشتن کوره وامیدارند و ایشان را از لذت دیدار اولاد و عیال محروم میگذارند، سهل است که آن ناخوشی مسری نیز به اخلاف آنان میراث میماند. چه خانههای بسیار بزرگ را در ایران سراغ دارم که به آتش اکسیر سوخته تودهٔ خاکستر شده است. هرگاه شخص از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشد البته میداند که قلب ماهیت شیء ممکن نیست. تغییر یافتن رنگ ظاهری، دلیل برگشتن اصل آن نمیشود.کرد اشک [گر داشش] رنگینی قانیله ملون ایندسن