İbrahim bəyin səyahətnaməsi, 2

باری، این بنده از اسلامبول به خارج رفته بودم بعد از دو ماه برگشته وقتی که به خانه رسیدم بنده‌زاده گفت که: «بابا از مصر به ما دو نفر مهمان آمد. سه روز مانده به ایران رفتند.»پرسیدم: «نامشان چه بود؟»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи8 мин
Səyahətnamənin mətni, 2

گفتم: «مترس ما به جز از چند پارچه پیراهن و زیرجامه چیزی نداریم. تاجر نیستیم، صراف هیچ.»اما از حالت خدمتکار خنده و تعجب گرفت. باری، بیرون شده رفتیم به کنار دریا. به هر طرف نگاه کردم دیدم باز مثل باطوم جمعی از همشهریان ما در زیر آفتاب چروق چرق نشسته در لیفه و گریبان مشغول قصابی هستند و در یک طرف هم دیدم مردم جمع شده، های و هویی بلند گشت و یکی را می‌زنند و به آواز بلند می‌گویند: «بزنید این هم‌شهری پدرسوخته را!» و هر کس رسید می‌زند.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи15 мин
Səyahətnamənin mətni, 3

گفت: «بیا عرض بنده را بشنو از همین راه که آمده‌ایم به مصر برگردیم. من طبیعت شما را نیکو می‌دانم در این مملکت هر روز یک ناملایمی دیده غصه می‌کنی. می‌ترسم آخرالامر خدای نخواسته ناخوش و فلان شوید. آن‌وقت من به مادرت چه جواب بدهم؟ قسمتی از ایران را دیدید. تهران هم مثل خراسان. مشتی نمونه‌ای از خروار است. «سالی که نکوست از بهارش پیداست». در تهران چه خواهی دید که اسباب خوشنودی تو شود؟»گفتم: «یوسف‌عمو! خود می‌دانید که من گذشته از سایر جهات به موجب وصیت پدر تاکنون در احترام تو کوتاهی نکرده تو را به جای پدر داشته‌ام ولی خواهش دارم که در این خصوص به من هیچ مانع نشوی. من از این عزم برنخواهم گشت. می‌ترسم که خلاف وصیت پدر از من صادر گردد. این سیاحت به خود من تعلق دارد. تا خود به طهران نروم خدمت وزرا و امرای مملکت نرسم و رو به رو اسباب این غفلت ایشان و پریشانی ملت و خرابی مملکت را تحقیق نکنم دلم آرام نمی‌گیرد. یا باید سر در آن راه گذارم یا سبب این اوضاع ناگوار را بدانم. و السلام!»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи13 мин
Səyahətnamənin mətni, 4

باری، از دامغان نیز بار بسته پس از چند روز به شهر «شاهرود بسطام» رسیدیم.حاجی‌حسین جلودار گفت: «در این‌جا دو روز اقامت خواهیم کرد. ولی شما را باید در باغ، زیر چادر، منزل بدهم زیرا که در این شهر «مله» هست. برای غربا از گزیدن آن حیوان موذی خیلی صدمه وارد می‌آید.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи10 мин
Səyahətnamənin mətni, 9

خلاصه، نیم ساعت به غروب مانده، دیدم وجود محترم با لباس رسمی از در آمد.این‌قدر گفت که: «ببخشید، وقت تنگ است! نماز را ادا کرده، بیایم.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи13 мин
Səyahətnamənin mətni, 12

پس از آن، به سید گفتم: «جناب آقا! دو تن از ایرانیان را در اسلامبول می‌دانم – که اسمشان تا سالیان دراز از لوح خاطر ایرانیان سترده نخواهد شد – یکی را همیشه به رحمت و دیگری را پیوسته به لعنت یاد می‌کنند. از هیچ ایرانی مقیم اسلامبول نشنیدم که در وقت یاد شدن نام مرحوم میرزا حسین‌خان مشیرالدوله، اول به روح او رحمت نفرستد و همچنان هیچ‌کسی را ندیدم که در هنگام ذکر نام میرزانجف علیخان ابتدا نام او را به لعنت یاد نکند، حال آن‌که این هر دو مرده‌اند. ثمرهٔ نیکنامی و بدنامی جز این نخواهد بود – فاعتبرو یا اولوالابصار!»سید پرسید: «مرحوم میرزا حسین‌خان مشیرالدوله را می‌دانم، ولی نجف‌علیخان کیست؟ او را نمی‌شناسم!»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи13 мин
Ərdəbil səyahətinin icmalı

در این ولایت، اهالی مشغول ملابازی است. در هر دکان و خانه صحبت از فلان مجتهد و فلان شیخ‌الاسلام و پیشنماز است و بعضی هم به صحبت گاومیشان جنگی سرگرم‌اند. یکی می‌گفت: «سبب مغلوبی گاومیش آقا آن بود که هنگام کله زدن، آفتاب به سوی او می‌تابید.» از این قبیل مهملات. ابداً از دنیا و آخرت خبر ندارند، از منافع تزیید ثروت عمومی و علم معیشت و حب وطن بالمره غافل‌اند. «مرده‌اند ولی زنده، زنده‌اند ولی مرده.»یک نفر چاپاردار و ما، دو نفری، سواره عازم شهر مراغه شدیم. هوا خیلی سرد است. طرف غروب به قریهٔ «نر» – که در این طرف «کتل ساین» واقع است – رسیدیم. کم‌کم برف می‌بارید. به در خانهٔ یکی از دهاتیان آمده منزل خواستیم. در سکوی طویلهٔ منزل نشان دادند.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи10 мин
Marağa səyahətinin icmalı

مجملی از تفصیل وضع این مملکت گفته شد. از قراری که معلوم است، در ممالک ایران «به هر کجا که روی آسمان همین رنگ است». در هیچ‌جا، از ترقیات تجارتی و اتفاق به اجرای کارهای سودمند به حال ملک و ملت و حب وطن و هموطنان اثری نیست. سکنهٔ این شهر نیز از وضیع و شریف و قوی و ضعیف از هر گونه عوالم ترقی و تمدن بی‌خبرند.«مرده‌اند ولی زنده، زنده‌اند ولی مرده»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи9 мин
Marağa səyahətinin icmalı, 2

باری، کشتی به سوی جزیره به حرکت آمد. طرف غروب به جزیره رسیدیم. کشتیبان که بارش همه گوسفند بود آن‌ها را بیرون آورد. ما نیز پس از ادای نماز و خوردن شام خوابیدیم. سحرگاهان که بیدار شدیم خود را در کنار دریا و نزدیکی شهر ارومیه دیده، بی‌درنگ بیرون آمدیم. از این‌جا تا شهر دو فرسخ راه است. فوراً دو الاغ کرایه کرده عازم شهر شدیم. پس از دو ساعت طی مسافت، به شهر رسیده در کاروانسرای «گلشن» نام منزل کردیم. آن روز را به هیچ جای نرفتیم. بعد از ناهار یوسف‌عمو گفت: «من حمام می‌روم.»گفتم: «خود می‌دانی برو!»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи15 мин
Marağa səyahətinin icmalı, 3

فردای آن را به عزم بازار شهر بیرون شدیم. یوسف‌عمو در دم کاروانسرا دکان جوراب‌فروشی دید.گفت: «من جوراب ندارم، یکی دو جفت برای خود بخرم.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи7 мин
Urmu səyahətinin icmalı

مردمان این شهر نیز از شدت جهالت و کوتاهی نظر به‌جز از خودپرستی و خودرأیی کاری ندارند. چنان‌که گفته شد شغلشان هرزه‌گری و یافه‌درایی است. از توسیع دایرهٔ تجارت و تزیید ثروت عمومیه، که منوط به احداث کومپانی‌ها و اتفاق در کارهای بزرگ است، بالمره غافل و بی‌خبرند. وطن و حب وطن را در نظر ایشان وقعی نیست. غالباً تابع هوای نفس و همیشه در پی فراهم آوردن اسباب عیش و عشرت‌اند. از وضع حالیهٔ زمان و مقتضیات زمان ابداً آگاهی ندارند. از لذایذ تحصیل علوم و فنون متداوله -که غذای روح است- به کلی بی‌بهره‌اند.باری، فردای آن روز به عزم سیاحت تبریز حاضر شدیم. رفتیم تا اسب کرایه کنیم. مکاری دیده اسب خواستیم. گفت که «چهار روز صبر کنید! ده پانزده نفر مسافر دیگر نیز هست با ایشان متفقاً برویم.» ناچار بیعانه داده برگشتیم.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи8 мин
Təbriz səyahətinin icmalı, 2

دیدم راست می‌گوید. آخرالامر کار به همان نقطه منجر خواهد شد که خود بیان می‌کند. ناچار مانده به چاپار اشارت کردم که پای توسط پیش گذاشته ما را از چنگ این اشرار رهایی دهد.چاپار هم مرد پخته و آزموده‌ای بوده است که اشارت مرا دریافته پیش آمد و نهیبی به سید زد که: «آقا، بیش از این ما را معطل نکنید! ما باید در سر ساعت معین به منزل برسیم.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи7 мин
Təbriz səyahətinin icmalı, 3

باری، از مطلب باز دور افتادیم. این صحبت‌ها تمام نشده بود که از دور قصبهٔ مرند نمایان شد. ما نیز اسب‌ها را رکاب کشیده، بعد از ساعتی طی مسافت، وارد شده در چاپارخانه پیاده شدیم.چاپار گفت: «از قراری که معلوم می‌شود چند ساعتی در این‌جا معطل خواهیم شد، چون‌که در این‌جا تردد چاپاری بسیار است. از یک طرف به جانب ارونق و انزاب و از سوی دیگر به تبریز و به سرحد جلفا تردد مسافرین زیاد است؛ از آن رو خیلی کمتر اتفاق می‌افتد که در چاپارخانه اسب حاضر باشد. خلاصه، چون پایین آمدیم گفتم قدری چایی حاضر کنند، خورده از رنج راه تا یک درجه برآساییم.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи10 мин
Təbriz səyahətinin icmalı, 4

باری، از «مرند» نیز حرکت نموده فردای آن طرف ظهری وارد کنار «ارس» شده تا پای از رکاب خالی کردیم دیدم یکی در برابر ایستاده در نهایت تحکم گفت: «خان شما را می‌خواهد!»گفتم: «خان کیست و اسمش چیست و با ما چه کار دارد؟»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи8 мин
Təbriz səyahətinin icmalı, 5

نتیجهٔ سیاحت من این است که در تمام آن مملکت‌ها که از ایران دیدم در هیچ بلادی آثار ترقیات و تمایل به تمدن به نظرم نیامد که بدان خوش‌وقت شوم. در زراعت و تجارت بدان‌چه از نیاکان خودشان دیده‌اند قناعت دارند و جای بسی تعجب است که بدان یکی نیز مفتخرند که شیوهٔ اسلاف هنوز تماماً در میان ما مرعی است. اما از این طرف در تجملات بیهوده و فراهم آوردن اسباب تزیینات خانگی به درجه‌ای پیش افتاده‌اند که ابداً اجدادشان آن وضع را در خواب خودشان هم ندیده بودند. به جای ظروف مسین که از معمولات و مصنوعات وطن عزیز بود و یک‌صد سال به رفع احتیاج یک خانوادهٔ بزرگی به قدر دویست تومان از آن کفایت می‌نمود و در آخر هم از قیمت آن چیزی نمی‌کاست، امروز به دویست تومان یکپارچه چلچراغ خریده از سقف اتاق‌های خودشان می‌آویزند که به یک افتادن به جز از یک کلمهٔ «واه!» صاحبش را چیزی از آن باقی نمی‌ماند. واضح است که از تصور نیاکانشان امثال این چیزها هیچ وقتی نگذشته بود.یکی از این انبوه مردم، که علی‌الاکثر صاحبان املاک هم هستند، هیچ گاهی بدین خیال نیفتاده‌اند که از مملکت همسایه یک ماشین خرمن‌کوبی یا یک داس ماشین‌دار برای درودن غله یا این‌که یک ماشین گندم پاک‌کن برای نمونه خریده بیاورند در مزارع و دهات خودشان به‌کار وادارند تا محسنات آن‌ها را به رأی‌العین ملاحظه کنند. در تمامی این مملکت از شهرهای بزرگ گرفته تا قصبات و قریه‌ها دودکش یک ماشین و فابریکی دیده نمی‌شود که دودی از آن متصاعد گردد. و از هیچ طرف بانگ سوت و صفیر حرکت و ورود راه‌آهنی شنیده نمی‌شود. در هیچ شهری به نام دوایر دولتی عمارت بلند و باشکوهی نیست؛ از مکاتب دولتی و بیمارخانه در هیچ‌جا نشانی نمی‌توان یافت؛ در هیچ نقطه کومپانی و بانک که نمونهٔ ترقی و تمدن است مشهود نیست. کسی را پروای وضع مساجد نیست. مقابر بزرگان پیشین مانند سلاطین صفویه و غیره همه خراب؛ از زحمات نایب‌السلطنه عباس‌میرزای مرحوم و خدمات امیرکبیر میرزاتقی‌خان مغفور، که در راه ملک و ملت کرده و کشیدند، سخنی که دلیل قدردانی اخلاف باشد در میان نیست. نه نیکان را به رحمت یاد می‌کنند، نه بدان را به بدی نام می‌برند. ترک حقوق و قطع صلهٔ رحم و بی‌مروتی و عدم انصاف و بدخواهی همدیگر شغلشان است. ولی با این وضع چون پنج‌نفری یک‌جا گرد آمدند می‌گویند «ای بابا! دنیا پنج روز است باید فکر آخرت نمود.» اما همه دروغ به زبان می‌گویند و فعلاً منکرند. آن‌چه از خیالشان نمی‌گذرد همان پرسش روز حساب است. خیرات می‌دهند اما اطعام اغنیا می‌کنند نه فقرا. اعمالشان همه از روی ریاست. بی‌طمع و ترنع به احدی سلام نمی‌دهند. نماز جماعتی را که می‌کنند از پیش‌نماز توقعی دارند. اخلاق مردم چندان فاسد گشته که اصلاح آن مشکل می‌نماید مگر این‌که محض تسلی خودمان بگوییم «چنان نماند، چنین نیز هم نخواهند ماند.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи10 мин
Təbriz səyahətinin icmalı, 6

باری، از مطلب دور ماندیم. ایرانیان، به اتفاق دانشمندان هر ملت، دارای استعداد فطری و هوشیار و قابل هر گونه ترقی و تمدن هستند. و در صورتی که تربیت و تعلیم شوند به وطن خودشان خدمات نمایان توانند نمود. برای اثبات این مدعا دلایل واضحه توان آورد. نخست با همهٔ دوری از علوم و فنون متداوله، پاره‌ای معمولات ایران را که نتایج فکر و خیال خود ایرانیان و اثر چیره‌دستی خود ایشان است در میان می‌بینیم که موجب حیرت و مزید استحسان دوست و بیگانه است. هر گاه این ملت نجیب ذات خودشان را به صفات علوم و فنون جدیده نیز آرایش بدهند، هر آینه یکی از اقوام متمدنهٔ باهوش و هنر روی زمین خواهند بود. همچنین است در تحصیل علوم. جمعی از نجبازادگان ایران را می‌دانیم که به مدارس متعددهٔ روس و فرانسه و انگلیس برای تحصیل داخل شده با همهٔ شدائد غربت و یگانگی در امر تحصیل گوی سبقت از بومیان ربوده‌اند. ولی با این‌همه استعداد مادرزاد، مطالعه‌کنندگان خواهند پرسید که چرا ایرانیان در همه‌چیز از سایرین عقب مانده‌اند. سبب آن معلوم است از نبودن مربی، از نبودن تربیت‌کننده. چنان‌که معلوم است در دستگاه حکومت ایران از یک عصر به این‌طرف علم و هنر ابداً طرف اعتنا نیست. شخص برای رسیدن به مراتب بلند یا باید به یک طرف بسیار قوی انتساب داشته باشد، یا صاحب پول زیاد. هر گاه از این دو وسیله بی‌بهره باشد، اگر در علم و هنر و کاردانی آصف زمان خود باشد، کسی به شأنش اعتنا نمی‌کند. شق ثالثی هم برای رسیدن به مراتب عالیه هست ولی از ذکر آن استحیا نموده درگذشتیم. در صورتی که شخص از این وسایل ثلاثه یکی را نداشته باشد باید چون گرفتاران امراض مسریه در خانهٔ خود نشسته در به روی خویشتن بربندد. چه [از] فضل و شهرت پدر البته حصه‌ای می‌رسد همان کافی است. در جایی که شمشیر سپهسالاری را به کمر پسر چهارده‌ساله ببندند و بدان نام بلندش خوانند، دیگر از آن ملک چه ترقی طمع و توقع توان داشت؟ از چهارده‌سالگی با وجود استعداد فطری تا مقام وزارت جنگ چهل سال راه است که چندین عقبات صعب‌المرور هم در مقابل دارد. از جمله شخص اول باید در یکی از مکاتب حربیهٔ مشهور تحصیل کرده شهادت‌نامهٔ آن‌جا را در درجهٔ نخستین بگیرد. بعد از آن، از نیابت اول افواج نظامیه گرفته به‌تدریج و ادای حسن خدمت، قطع مراتب کرده به سرهنگی، سرتیپی، میرپنجگی و امیرتومانی رسیده آن وقت که در صداقت به دولت و ملت و کارآگاهی و شجاعت بر همگنان فزونی گرفت، بلکه بدان مقام بلند نیز ارتقا جوید و بالاستحقاق دارای آن عنوان محترم گردد. اگر توجیه مناصب از ابن‌رو بودی، هر آینه مردم به امید رسیدن به مقامات بلند دولتی پی تحصیل علوم و فنون می‌رفتند که استحقاق خدمات دولتی را داشته باشند، آن وقت تمامی کارها نیز مرتب و به قاعده می‌شد. دولت قوت و مکنت حاصل می‌نمود. ملت نیز به افتخار و سربلندی زیست می‌کرد. مملکت هم آباد می‌گشت. از پریشانی و خواری امروزه هم نشانی در میان دیده نمی‌شد. هر گاه از کمر وزیر جنگ امروزه -که بزرگ‌ترین هنرش خوردن مواجب و مرسومی زیردستان و کاستن مقدار افواج و بریدن از مخارج لباس و خوراک و مهمات لشکری است- آن شمشیر [را] باز کرده لباس نظامی را از تنش برکنند، هیچ فضیلت و هنر ذاتی با او باقی نمی‌ماند. چه، هر چه دارد عارضی است. به یک حرفی دارای آن‌ها شده بود، به یک حرفی نیز از آن عاری می‌شود. تاریخ امثال صاحبان این‌جور مناصب عالیه را که بدون استحقاق به مقامات بلند رسیده‌اند خود نشان می‌دهد. سرگذشت آل برمک خود در نظر همه است. با این‌که جعفر برمکی در مدت حیات بند خود قریب به سی میلیون طلا از خزانهٔ مملکت بذل کرده بود، در یک روز که میل پادشاه رقت از او برگشت، سی شاهی پول سیاه نفت و بوریا گرفته او را با آن آتش زده خرمن حیات خود و بستگانش را به باد دادند. مدت‌ها اولاد و عیالش گرسنه و آواره ماندند. آن‌چنان عطای بی‌موقع را این‌چنین جزای سخت تعاقب نمود که هر دو خارج از قاعده و قانون بود. عجیب‌تر این‌که اکنون در ایران می‌خواهند هر وزیری را مدح و ستایش کنند می‌گویند در سخاوت ثانی حاتم است. بالعکس اگر بخواهند یک وزیری را نام به نکوهش برند می‌گویند آدم خوبی است ولکن قدری خست دارد، حیف که امساک نام بلند این مرد را پست نموده است. حالا محسنات اولی آن است که به‌زور و ناحق از مردم می‌گیرد و به ریا و اسراف به دیگران می‌بخشد. عیب وزیر ثانی هم این است که نه به ستم می‌گیرد و نه به اسراف و بی‌جا می‌بخشد. فرق این دو را دانشمندان مآل‌اندیش خود معین توانند نمود.باری، آن‌چه اجمال وضع تجار و کسبه و رعیت بود ذکر شد. مجمل حال بزرگان مملکت نیز این است که در ایران هیچ صدراعظمی نیست ایمن باشد از این‌که فردا تمامی شئون بزرگی را از او باز نخواهند گرفت و نیز هیچ دربانی از سرای سلطنت نیست که خمیازهٔ صدارت نکشد. همه در تجسس لقب و در پی تکثیر اسب و یدک و نوکر و خدم و حشم‌اند. آن‌چه در نظرشان نیست قدسیت وطن، آبادی مملکت، تأمین استقبال اخلاف خودشان و فراهم آوردن اسباب ترقی و قدرت دولت است و بس -«الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи14 мин
Təbriz səyahətinin icmalı, 7

باری، چون در باطوم چهار روز بایستی به انتظار ورود کشتی بنشینیم و کاری هم نداشتم، این چند کلمه را مناسب دیدم که در ذیل سیاحتنامهٔ خود بنویسم، هر چند که خارج از مطالب سیاحتنامه باشد. چون مقصود اصلی نصیحت هموطنان به سری تحصیل علوم متداوله است، لهذا ذکر این مختصر پندنامه نیز خالی از منفعت نیست. در ایران -چنان‌که من دیدم- گرفتن منصب و لقب و حکومت هر ولایتی با پول برای هر کسی از هر طبقه و صنفی که باشد ممکن است. اشکالاتی که دارد همانا در کم و زیادی پول پیشکشی و تعارفی است. هر کس بدین سخن اعتراض کند آفتاب به گل اندودن را می‌ماند. از غایت وضوح هیچ‌کس انکار این معنی را نمی‌تواند بکند. اما تنها [یک] منصب و مأموریت از این قاعدهٔ عمومیه مستثنا است و احدی با پول و رشوه و تعارف آن منصب را نمی‌تواند بگیرد، زیرا که تحصیل آن منصب منوط به علم است؛ بنابراین، منصب مذکور از برکت علم مصون از هر گونه تعرض و تجاوز پولداران بی‌هنر است. هر گاه شما آن منصب را در خیال خودتان پیدا نکردید، من عرض بکنم آن مأموریت تلگراف‌خانه‌های ایران است، زیرا که مبنای آن منوط به بودن علم است. هر گاه در ایران در یک روز ده نفر از وزرا یا صد نفر از امرای لشکری، مانند سرتیپ و سرهنگ و بالاتر از آن‌ها، از کار دست بکشند تا شام جای همهٔ ایشان را پر می‌کنند مگر مأمورین تلگراف‌خانه [که] اگر امروز به یک بار از کار خودشان را کنار کشند مخابرات به‌کلی معطل می‌شود و هرج و مرج بزرگی در امور مملکت پدید می‌آید، چه، همه کس از فن علم تلگرافی آگاه نیست. حال آن‌که دانستن این فن در ممالک خارجه برای هر طفل مکتبی ممکن است، یعنی یکی از آسان‌ترین فنون متداوله است و در انظار هم وقعی ندارد. پس تنها از این یکی به مراتب بلند علم و آگاهی پی توان برد. هرگاه مردی که از این فن بهره ندارد صدهزار تومان هم پیشکش بدهد مقام و مأموریت تلگرافچی را به او نمی‌توانند بدهند. پایهٔ شرف و جلالت علم از آن بلندتر است که برای اثبات آن به آوردن امثال این دلایل احتیاج افتد. هرگاه مکتب‌های وطن -به‌طوری که می‌دانید- اصلاح بشود و ابنای وطن چنانچه شاید و باید به تحصیل علوم و فنون متداوله پردازند دیگر چه لازم است که برای تحصیل وجه معاش خود و اولاد خود دروغ بگویند، یا این‌که به ضرر دیگری راضی شوند و به دولت و مملکت وطن خود خیانت بکنند؟ کیمیای موهوم که مشرقیان بدان معتقدند همانا جزئی از علم است. چنان‌که معلوم است در ایران خیلی خانه‌های بزرگ را این کیمیای موهوم برباد داده است. بسیاری از شیادان و جراران که نام کیمیاگری بر خود بسته‌اند، چون در هیچ جای دنیا از میامن آگاهی، احدی به سخنان ابلهانهٔ فریب آنان گوش نمی‌دهد ناچار به ایران ریخته، به سبب جهالت مردم، به تخریب خانه‌های ایشان می‌پردازند و چندین مردمان محترم را از اول شب تا دمیدن صبح به دمیدن دم و گرم داشتن کوره وامی‌دارند و ایشان را از لذت دیدار اولاد و عیال محروم می‌گذارند، سهل است که آن ناخوشی مسری نیز به اخلاف آنان میراث می‌ماند. چه خانه‌های بسیار بزرگ را در ایران سراغ دارم که به آتش اکسیر سوخته تودهٔ خاکستر شده است. هرگاه شخص از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشد البته می‌داند که قلب ماهیت شیء ممکن نیست. تغییر یافتن رنگ ظاهری، دلیل برگشتن اصل آن نمی‌شود.کرد اشک [گر داشش] رنگینی قانیله ملون ایندسن

Зейн-оль-Абедин Мерагеи13 мин
Təbriz səyahətinin icmalı, 8

از خدای به کمال تضرع درخواست می‌کنم که مرا برساند به روزی که به چشم خود ایام سعادتی را -که «وجود محترم» در طهران به من وعده فرموده بود- ببینم. نخستین اسباب حصول آن سعادت همانا بسته به وقوع اتفاق و اتحاد در میان هیئت وزرای مملکت و بزرگان ملت است که به یک جنبش مردانه اغراض نفسانیه را از ساحت دل خودشان کنار گذاشته به دستیاری همدیگر به اصلاح نواقص وطن بپردازند و در خدمت وطن و دولت‌پرستی چنان باشند که وزرای سایر دولت‌ها هستند.من در میان این خیالات بودم که به یک بار یوسف‌عمو به سخن درآمد که: «سرکار بیگ! مگر میل غذا ندارید؟ من گرسنه‌ام. وقت ناهار خیلی است که گذشت.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи13 мин
Sonluq

سپاس خداوند بخشندهٔ مهربان را که به طبع این سیاحتنامه من بنده را توفیق عطا فرمود و موفق شدم بر این‌که نام نامی این سیاح محترم بلاکش را -که در راه حب وطن زحمات و خسارت‌های فوق‌العاده بر خود هموار نموده است- در صفحهٔ گیتی به یادگار بگذارم.چنان‌که در مقدمه عرض شد، مقصود از طبع و نشر این سیاحتنامه که مستلزم بسی زحمت و خیلی مخارج است جلب منفعت شخصی نیست. بلکه در عقیدهٔ خود، این معنی را نوعی از آیین وطن‌پرستی و ملت‌دوستی و دولتخواهی دانسته زحمات و مخارج آن را به طیب خاطر در عهده گرفتم تا مطالعه‌کنندگان محترم از روی انصاف به مندرجات آن نگریسته برای رفع معایب و اکمال نقایص وطن همت فرمایند که بلکه از میامن اتفاق و همت بلند ایشان به‌تدریج مفاسد صلاح پذیرد. از این وضع پریشان بالمره مأیوس نباید شد، چه که هیچ سختی را در مقابل سعی و عمل ملتی پایداری نتواند شد. چنان‌که فرموده‌اند: «همت‌الرجال تقلع الجبال.» باید برای اصلاح کارها متفقانه جنبش کرد تا بر شدائد غلبه نمود.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи11 мин
Əlavə

این بنده یکی از ابنای آن خاک مبارک‌ام که پریشانی او دل هر وطن‌پرست غیرتمند را پریشان داشته و هر بیچاره در چارهٔ آن پریشانی در بحر تفکر فرو مانده است. امروز به جهت انجام دادن این کار شخصی خود داخل مطبعهٔ... شدم. از قضا آن‌وقت این «سیاحتنامهٔ ابراهیم‌بیگ یا بلای تعصب او» در روی دستگاه بود که طبع می‌کردند. آن جزوهٔ مطبوع را برداشته مطالعه نمودم. در حقیقت چندان متأثر شدم که درجهٔ آن معلوم نیست. واقعاً آنان‌که اندکی محبت وطن در دل دارند خواهند دانست که این جوان غیرتمند به سبب حب وطن و ملت‌پرستی چه‌ها کشیده و از جهال وطن چه طعن‌ها دیده و چه ناملایمات شنیده است، که صدمه به عقل و شعورش وارد آمده در حالتی که هوشیار و فرزانه بر آن‌جا داخل شده بود بیهوش و دیوانه برگشته است. آتش عشق معشوق او -که ایرانش نام است- چگونه خرمن هوش و خرد آن جوان آزاده را سوخته و برباد داده است که از هستی خود خبر ندارد. بیچاره هر چه نوشته و گفته است خالی از هر گونه اغراق و مبالغه است. اگر به دیدهٔ انصاف بنگری، آن‌چه از ناملایمات دیده اندکی از بسیار آن را ننوشته است. معایبی که بعض بزرگان این مملکت بدبخت مرتکب‌اند به گفتن و نوشتن تمام نتواند شد.معایبش نتوان گفت از هزار یکی از آن‌چه ذکر شد صدهزار چندان است

Зейн-оль-Абедин Мерагеи15 мин
Əlavə, 2

سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در دره‌های افغانستان و در دشت‌های هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوه‌های عظیم و دشت‌های وسیع و دریاهای بی‌نهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هول‌انگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جان‌فشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.»یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد می‌کند و به آواز بلند می‌گوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи8 мин
Əlavə, 4

مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آن‌جایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- می‌گوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایره‌ای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث می‌شود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط می‌یابد تا آخر از شدت بسط محو می‌شود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи13 мин
Əlavə, 5

نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرح‌های متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشق‌های کافی ترتیب داده شده است. من در این‌جا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا می‌نمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشته‌اند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر می‌کنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد می‌تواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی می‌تواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران می‌تواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوب‌ترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها می‌تواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحب‌منصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи13 мин
Dibaçə

به نام ایزد بخشندهٔ مهربانحمد و سپاس فزون از وهم و قیاس مالک‌الملکی را سزاست که بندگان خود را به فرمان واجب‌الاذعان «یأمرکم بالعدل والاحسان» امر به عدالت و نیکویی فرموده، و به مفاد «ینهی عن الفحشاء والمنکر» از بی‌اعتدالی منع نموده. پس، روندگان صراط مستقیم را سزا است که پیوسته در تزکیهٔ اخلاق کوشیده از تکبر و منیت اجتناب نمایند.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи13 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi

چنانچه در سیاحتنامه نگارش یافت، شب ساعت سه در خانهٔ میزبان محترم ما در میان ابراهیم‌بیگ و یک نفر ملا مباحثه و مجادله به وقوع پیوست و کلاه ابراهیم‌بیگ به لامپا برخورد، لامپا شکست و خانه آتش گرفت. از کوشش و سعی بسیار، اطفای نایرهٔ خانمان‌سوز دست داد؛ ملا نیم‌سوخته خود را بیرون انداخت. اما به وجود ابراهیم‌بیگ از آتش آسیبی نرسیده با چند نفر او را بیرون کشیدیم. هیاهو به همسایگان سرایت کرده خلق انبوه و پلیس جمع شد. بعد از ساعتی دو دسته از طولومبه‌چیان [تلمبه‌چیان] محله رسیدند ولی از «یانقون» با حریق اثری نمانده بود.این کیفیت حریق در اسلامبول خیلی نقل دارد. اگر در یک محله یانقون (یا حریق خانمان‌سوزی) واقع شود، بعد از نیم ساعت تمام اهل اسلامبول خبردار می‌شوند که در کجا یانقون به هم رسیده. هر کس در آن محله خانهٔ اقربا و دوست و آشنا داشته باشد، سواره و پیاده به آن طرف دوان و هجوم‌آور می‌شود. و قانون یانقون بدین قرار است: در اسلامبول در چند جا مناره بلند - که «قلهٔ یانقون» می‌نامند - ساخته شده، شب و روز دیده‌بان [و] موکل، به هر طرف نگران هستند. قراول به محض دیدن علامت یانقون - نسبت به هر محله و سرزمین نشان مخصوص دارد - می‌کشد. فی‌الفور هفت تیر توپ انداخته می‌شود. قراول نزدیک قله فریاد می‌کشد: «یانقون وار!» صدای او را قراول کوچهٔ دیگر می‌شنود. آن هم به دستور، در تمام محله فریاد می‌زند «یانقون وار!» در فلان جا و فلان محله. فی‌الفور صدا به صدا وصل شده، اسلامبول - که عبارت از دهنهٔ بحر سیاه تا جزیره‌های بزرگ (بویوک‌آدا) و تقریباً پنج و شش فرسخ می‌باشد - در نیم ساعت تمام نفوس با خبر می‌شوند که حریق در کجا واقع شده و در کدام محل. در شش مرکز آلای [؟] اطفائیه هست که از طرف دولت با علم و مشق مخصوص تعلیم و تربیت یافته‌اند؛ جمیع اسباب و آلات اطفائیه حاضر است؛ منتظر شیپور حاضراش هستند. فوراً اسب‌ها را بسته، محض شنیدن شیپور عراده‌ها راه افتاده، با نظام مخصوص معجلاً خود را به جای حریق می‌رسانند. اولاً چند باب خانه از اطراف حریق منهدم می‌سازند، بعد بنای آب‌پاشی می‌گذارند. سوای این‌ها، در هر محله یک دسته اطفائیه از اهل محله نیز هست و آن‌ها را «طولومبه‌چی» می‌نامند. طولومبهٔ خود را برداشته پای برهنه به تعجیل تمام می‌دوند. هر کس اول رسید پنج لیره و دومی سه لیره انعام دارد؛ باقی بی‌بهره‌اند.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи15 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 7

علی‌الصباح برخاسته دوگانهٔ معبود یگانه را به جای می‌آوردم که ناگاه شنیدم در اتاق را طراق طراق می‌زنند، بعد از اتمام نماز گفتم: «کیست؟»محبوبه گفت: «منم یوسف عمو!»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи15 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 8

از میرزا عباس پرسیدم: «این شخص کیست؟»گفت: «مازندرانی و در مارسل [مارسی] مقیم است، جهت ایران امتعه خریده می‌فرستد.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи14 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 9

شمه‌ای از تمدن ژاپون را اجمالاً که سبب ترقی ایشان شده گفتم. با وجودی که قانون مدنیت اروپا را قبول کرده‌اند در مواظبت آیین و مذهب خود محکم‌تر از اول شده، مراقب شئونات آیین مذهبی خود بیش از پیش هستند. نسبت به سایر ارباب ادیان امانت و دیانتی که این‌ها دارند هیچ ملت ندارد. همه روزه به رونق معابد و بتخانه‌های خودشان می‌افزایند. ولی این فرنگی‌مآبان ما به محض این‌که یک ماه در فرنگستان ماندند، و همین‌قدر تحصیل زبان و اخلاق کردند که ایستاده بتوان شاشید، پس از مراجعت منکر آیین مذهب آبا و اجداد خود می‌شوند. علاوه بر انکار خودشان، در گمراهی دیگران هم اقامهٔ بینه و دلیل می‌نمایند: یعنی همان دلیل‌ها که در مکاتب فرنگستان از کشیشان پروتستانی یاد گرفته، [بی]شعور بیان می‌نمایند. بدبختانه عقیده‌شان این است که شریعت مطهره مانع از اجرای قانون اساسی است. و این قدر مدرک و تمیز ندارند که اولین قانون مکمل دنیا را صاحب شریعت مطهرهٔ اسلام در عالم ارائه نموده است. روزی یکی از مستفرنگ‌ها که خود را فاضل‌ترین اهل ایران می‌دانست و در فرنگی‌مآبی اول شخص بود، به یک نفر از دوستان خود چنین نوشته بود:«تو قانون را چه‌قدر سهل و آسان می‌پنداری؟ تا سی هزار مسئله از شریعت اسلام محو نکنی و - العیاذبالله! - با آتش نسوزانی، اجرای قانون در اسلام نتواند شد.» آن شخص، مکتوب فاضل جلیل را به من بنمود و گفت: «شما را به خدا انصاف دهید که افکار باطل این فرقهٔ بی‌انصاف تا چه درجه است! نظم قانون و اجرای آن چه دخل به بطلان احکام شریعت مطهره دارد؟ ملت ژاپون از کدام مسائل شرعیهٔ خود یکی را ترک کردند؟ دولت عثمانی کدام احکام شریعت مقدسه را واگذارد؟ بلکه در استحکام بنیان شریعت مطهره زیاده بر سابق ساعی [شده‌اند]. قانون چه چیز است؟ قانون همان دستورالعملی است که مولای متقیان امیرمؤمنان خلیفهٔ بر حق حضرت سیدالمرسلین، علی‌بن‌ابی‌طالب - علیه‌السلام - به مالک اشتر - رضی‌الله تعالی عنه - نوشته وقتی که به حکومت مصرش فرستادند. اگر بخوانند و بدانند که آن بزرگوار به مالک اشتر چگونه دستورالعمل داد هرگز برای ایشان شک و شبهه باقی نمی‌ماند که قانون دول مغرب زمین از این دستورالعمل گرفته شده که کار خود را به درجهٔ علیا رسانیده‌اند. غیر از سرمشق و دستورالعمل حضرت امیرالمؤمنین - علیه‌السلام - هیچ مسلمان قانون دیگری را طالب نیست؛ خواه کشوری، خواه لشکری، خواه مالیات، خواه عدالت، خواه قضاوت. تماماً از روی دستورالعمل آن جناب اخذ شود کافی است.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи13 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 10

نخستین صفات مروجین هر قانون، در هر دین و مذهب و قوم و ملت که باشند، امانت و دیانت است و باید با اعتقاد پاک و استواری در دین و مذهب خود قانون را برای رواج آیین خویش مجری بدارند؛ و الا برای بی‌دین و لامذهب نه قانون لازم است، نه نظام. چه اولین مرتبهٔ بی‌قانونی و بی‌نظامی سهل گرفتن احکام مذهب است، و حال آنکه قانون و نظام برای حفظ شریعت و محافظت طریقت و نگاهداری معابد و صیانت احکام کتاب آسمانی است؛ و تربیت لشکر به جهت جهاد و دفاع هجوم اعادی می‌باشد. اگر گفته شود: قانون به جهت حب وطن و حفظ آن است، خواهم گفت: ابداً! سربازان، بلکه غالب رجال بزرگ طبقات مختلفهٔ ما، هنوز اسمی از حب وطن نشنیده و رسمی از آن را نفهمیده‌اند؛ و کلیه از این عوالم دورند، ولی نتایج حسنه قانون شامل حال وطن خواهد گردید.بالجمله عنان سخن از دست رها شد، باز بر سر مطلب خود رویم.

Зейн-оль-Абедин Мерагеи12 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 11

بعد از دو هفته، حاجیه خانم به من گفت: «میرزا یوسف، یک سفر [به] «تانتا» بنما! وعدهٔ فلان فلان رسیده، آن‌ها را تحصیل کن، اگر معذرت آرند که پنبه را نفروخته‌ایم، در آن‌جا اقامت کرده مال‌ها را بفروش و دوباره تجدید معامله مکن! از قراری که معلوم می‌شود، ابراهیم به این زودی تماماً به حال نخواهد آمد که کارها را بتواند انجام بدهد.»گفتم: «به چشم.»

Зейн-оль-Абедин Мерагеи10 мин