Dördüncü məclis

Şəhər küçəsi, axşam tərəfi, yağış havası. Şəhər əhalisindən iki nəfər: Əbdül İran*libasında və Ismayıl. Hər biri bir daş üstündə əyləşib, söhbət edirlər.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev6 dəq
Əvvəlinci məclis

Əvvəlinci məclis vaqe olur Hacı Səməd ağanın otağında. Otaq fərşlər, yumşaq stullar və*kürsülərlə Avropa qaydası ilə bəzənmiş. Otağın üç qapısı var: sağdan, soldan və*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev13 dəq
Dördüncü məclis

Həmin otaq. Fərhad başıaçıq əyləşib, əlində bir neçə paket, baxır. Cibindən bir şəkil*çıxarıb baxır, bir dərin ah çəkib qoyur cibinə.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev12 dəq
Beşinci məclis

Vaqe olur Dustaqxananın mərizxanasında. İki taxt qoyulub, birinin üstündə*Fərhad**, o birinin üstündə bir ayrı Dustaq.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev4 dəq
Padşahın məhəbbəti

Bir məclisdəƏşxas

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev7 dəq
Beşinci məclis

Əhli-məclisAğaMəhəmmədşahQacar

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev7 dəq
Dördüncü pərdə

Toy məclisi. Böyük bir otaqda kəndlilər halə vurub əyləşiblər. Yuxarı başda toybaşı*əyləşib, fərraş, əlində çubuq, ortalıqda dolanır. Balabanlar çalğısı təqibi iləşamlarla*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev5 dəq
Birinci şəkil

Kor İsrafilin evinin qabağında Şərəf və oğlu İmran əyləşmişlər. Gün batmağa meyl edir.*İmran**. Ana, axı mən acam, səhərdən ağzıma bir tikə çörək almamışam.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev10 dəq
Üçüncü şəkil

Həmin həyət. Güldəstə çarpayının üstündə məyus əyləşmiş, o yan-bu yana*baxır. Salman və Rəhim, dallarında odun şələləri, daxil olurlar.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev8 dəq
Səkkizinci şəkil

Kənd idarəsinin qarşısında qırmızı örtüklü masa qoyulmuş. Masanın dalında əyləşənlər:*Mirzə Həsən, Koroğlu, Rəhim və bir neçə ispolkom üzvləri. Skamyalarda qoca, cavan*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev5 dəq
İkinci şəkil

Kəblə Rəcəbəlinin evində bir otaq. Otağa fərş döşənmiş, bir masa, üç sandalya. Sol*tərəfdə bir çarpayı qoyulmuş. Kəblə Rəcəbəli qabağında canamaz, dizləri üstündə çökmüş,*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev8 dəq
Bomba

Qorodovoy Kərbəlayi Zal iyirmi beş ildən artıq idi polis idarəsində xidmət edirdi. Onun arvadı hərdənbir deyərdi:– A kişi, sənin saqqalına nə şaşka yaraşır, nə də şapka. Gəl sən bu qorodovoyluqdan əl çək! Bir balaca alış-verişə yapış. Bir baqqal dükanı aç!

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev3 dəq
Mirzə Fətəli və ərəb əlifbası

Ərəb əlifbasının türk və fars dillərinə uyğun olmaması hamıya aydındır. Həmçinin, bu əlifbanın öyrənilməsi, onunla yazmaq və xüsusən bu əlifba ilə yazılmış kitabları oxumaq nəinki çocuqlar, hətta savadlı şəxslərin çoxları üçün bir çətin məsələdir. Buna da ən böyük səbəb hürufi müsəvvitənin yazılmamasıdır.Ona görə bu əlifbanın istər islahi, istər büsbütün təğyiri yolunda çalışanlar çox olublar: Mirzə Məlkum xan, Mirzə Rza xan, Abdulla bəy Əfəndizadə, osmanlı ədiblərinin çoxu, islahçılar bir qədər müvəffəqiyyət qazanıblar isə, təğyirçilərin zəhməti Azərbaycan cümhuriyyətində meyvə verib, buradan Şərq ölkələrinə yayılmaqdadır.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev3 dəq
İkinci məclis

Həmin otaqdır. Hacı Mehdinin evində. Həmin qayda ilə döşənmiş, necə ki, əvvəlinci*məclisdə. Hacı Mehdi oturub öz-özünə danışır.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev11 dəq
Üçüncü məclis, birinci pərdə

Şəhər kənarında bir seyrəngah. Uzaqda uca dağlar görünür. Göy təpənin altından bulaq*axır. Süleyman bəy çərkəzi libasında, iki nəfər yoldaşları ilə əllərində samavar, dəsmala*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev6 dəq
İkinci məclis

Vaqe olur Hafizə xanımı evində. Bəzəkli bir zal. Rəhim kişi durub Hafizə*xanımın qabağında.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev7 dəq
Dördüncü məclis

Vaqe olur Hafizə xanımın evində. Əmrah və Sayad ev süpürürlər.*Əmrah**. Eh, nökərçilik də bir kişilik deyil, ayda iki manat məvacib verirlər, onu da adama zəhrimardan pis eləyirlər. Vallah, hamballıq bunun yanında bir xanlıqdır. Gündüz get işlə, axşam da gəl bir yorğan qırağındanzaddan çək başına, xorhaxor nə qədər kefİndir yat. Bir adam da deyə bilməsin ki, ayağın yandı, geri çək.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev8 dəq
Birinci şəkil

Vaqe olur padşahın hərəmxanasında. Padşahın qızı, ətrafında neçə nəfər rəfiqələri*əyləşiblər. Rəqqasələr oynayırlar. Hamısının gözlərində fərəh, şadlıq əlaməti görünür. Tək*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev5 dəq
İkinci şəkil

Qara, mağaraya oxşar bir mənzildir. Müqabilində dörd qapı var. Qapıların qabağında*qara libasda dərbanlar dayanıblar və sol tərəfdə padşah üçün taxt qoyulubdur. Şeypur çalınır.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev5 dəq
Birinci şəkil

Əhvalat vaqe olur Məşədi Qulamın evində. Məşədi Qulam əyləşib, əlində*çotgə, hesab çəkir. Mirzə Yusif, əlində kitab, durub.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev6 dəq
Birinci pərdə

Əhvalat Azərbaycan kəndlərindən birində vaqe olur. Qolçomaq Zamanın*evində kəndin hampalarından bir neçə nəfər əyləşmişlər.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev11 dəq
Yeddinci şəkil

Kəndin kənarında qazma. Neçə nəfər hərbilər qazmada əyləşmişlər. Bir nəfər cavan*komandan, telefon qulağında, əyləşmiş. Tək-tək atışma səsi gəlir.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev6 dəq
Üçüncü məclis, ikinci pərdə

Birinci məclisin otağı. Nəcəf bəy gəzinir. Cavad daxil olub, bir məktub verib çıxır.*Nəcəfbəy** (məktubu oxuyur). Bəradərim Nəcəf! Kağız yazıb Cavadnan göndərmişdin, gəldi vüsul oldu, oxuyub məzmunundan xəbərdar oldum. Yazıb, xahiş etdiyin iki yüz manat mümkün olmadı. Çünki and olsun sənin canına... (Dalısını oxumayıb, cırır atır.) Cavad!

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev5 dəq
Əvvəlinci məclis

Vaqe olur böyük bir meşədə, sübh vaxtıdır, iki əcinnə odun yığır.*Birinciəcinnə**. Ha, ha, ha!.. Yadıma bir yaxşı nağıl düşdü, gəl sənə deyim.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev8 dəq
İkinci pərdə

Kənd meydançası. Evlər qırmızı bayraqlarla müzəyyəndir. Bir tərəfdə qiraət koması.*Qiraətxanadan kəndlilər çıxır və oraya daxil olurlar. Müqabilində qırmızı parçalara*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev7 dəq
Beşinci şəkil

Kənd idarəsi qırmızı bayraqla bəzənmiş. Xalq, cavan və qoca, idarənin qarşısında toplaşmış. İdarənin qabağında qırmızı örtüklü bir masa və bir neçə sandalya qoyulmuş.Birincikəndli** (yanındakına). Ay Səfiqulu, bu şəhərdən gələn, hər kəs isə, gərək çox böyük adam olsun.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev6 dəq
Birinci şəkil

Şəhərin yavuqluğunda, dəniz kənarında bir kənd. Kənd meydançası. Bir dəstə məktəb*şagirdləri şeypur, baraban çalaraq, qabaqlarında müəllim, gəlib meydançada dayanırlar.*

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev4 dəq
“Pəri cadu” haqqında qeydlər

Doxsanıncı illərin ortasında simvolizm deyilən bir ədəbiyyat üsulu teatro səhnəsinə atıldı. Alman ədibi Hauptmanın “Qərq olmuş çan” sərlövhəli faciəsi mədəniyyət aləminə bir şəşəə saldı. Bu üsulun Şərq ruhuna xeyli uyğun olması məni artıq həvəsə gətirdi. Və mən Şərq həyatından götürülmüş simvolik bir əsər teatromuz üçün yazmaq fikrinə düşdüm. Nəhayət 1901-ci sənədə “Pəri cadu” nam əsərimi yazdım. Bu neçə ilin müddətində “Pəri cadu”nun səhnədə müvəffəqiyyət qazanmasına səbəb, haman mən dediyim simvolizmin bizim ruhumuza uyğun olmasıdır. “Pəri cadu”ya mövhumat adı qoyurlar... “Pəri cadu”nun ideyası: hər kəsin öz əlinin əməli onun müqəddəratını təmin edər. İnsan, taleyini kənarda axtarmayıb öz-özündə axtarmalıdır. Nəfs-əmmarə dalına düşüb gedərsə bəlalərə uğrayıb fot olar. Nəvsilə mübarizə edib əlinin əməyinə bağlanarsa, axtardığı məqsədə nail ola bilər. İnsanın təbiətində iki əsas qüvvə həmişə bir-biri ilə vuruşmadadır. Bu iki əsas – nəfsi-əmmarə ilə əql və fikirdir. Ən qədimdə bu iki əsası insan özündən xaricdə bilib, onlara təbiət məqam verib, allahlıq libasına geyindirirdilər: Hürmüzd, Əhrimən; Çində xeyir, şər allahları. Axırda şeytan və Allah. Pərinin ürəyində həmçinin iki əsas vuruşur. Nəvsi iblis şəklində mübarizə tərəfə çəkir, əqli səlim şeyx sifətində səbr etməyi məsləhət görür. Bu iki şəxs onun ürəyində vuruşan iki əsasın mücəssəmələridir. Xırda şəyatin onun dəğdəğələridir.İnsanı həmişə nəhs yollara iğva edən nəfsi-əmmarə Şamama cadu sifətində ortalığa çıxıb. Bu qarı həm Qurbanın, həm Hafizə xanımın, həm Pərinin təbiətində olub, onları asan vəchlə səadətə nail olmaq yoluna çəkib, hamısını məhv edir və Qurban öləndən qabaq öz səhvini anlayıb, Səliməsi tərəfə qaçmaq istəyirsə də daha iş işdən keçdiyindən, nəfsinin çəngəlində fot olur.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev2 dəq
Məşədi Qulam qiraət öyrənir

Bir pərdə, iki şəkildəİştirak edənlər:

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev1 dəq
Abbas Mirzə Şərifzadə haqqında

1Dursunəli – Hamlet! Nə böyük məsafə! Nə ağır yollar! Nə parlaq nailiyyət!

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev1 dəq