Mən oldum

Çərxin yaman gərdişindənƏcəb sərgərdan mən oldum

Mirzə Ələsgər Növrəs1 dəq
Kimdir ki, verməsin könül əbrukəmanlara

Kimdir ki, verməsin könül əbrukəmanlara,Dil verməmək mahaldı bu dilsitanlara.

Əbdülxalıq YusifQəzəl1 dəq
Müxəmməs-tərcinüma: Ey şövqi-ruxun gün kimi əşyaya mücəlla

Ey şövqi-ruxun gün kimi əşyaya mücəlla,Üşşaqa təmaşayi-cəmalın fərəhəfza,

Ağa Məsih Şirvani2 dəq
Deginən

Ana, sənə bir söz deyim,Sən də o yara deginən.

Xəyyat Mirzə1 dəq
Ay qurd

Getdin gördün quzu,Neyləyirsən istiotu, duzu?

Rəşid bəy Əfəndiyev1 dəq
Gər zülfün ilə beylə ola aşina gözün

Gər zülfün ilə beylə ola aşina gözün,Axırda başıma gətirər min bəla gözün.

Bahar ŞirvaniQəzəl1 dəq
Mükərrər

Könül, qalx, durma, coş coş coşTök atəş, kəf kəf kəf

Zabit1 dəq
Mürəbbe: Bir namə yazmışdı gözlər şahı

Bir namə yazmışdı gözlər şahı,Gəldi mən tək mübtəlayə yetişdi,

Sarı Aşıq1 dəq
Bahadır və Sona

ƏHLİ-MƏCLİSB a h a d ı r-- cavan oğlan, student libasında.

Nəriman Nərimanov19151 dəq
Oldu

Salam olsun sənə, ey Hacı Kərim,Gözəllərin gözü xun-fişan oldu,

Çadırlı Abdulla əfəndi2 dəq
Dust

Nədir eşqindən özgə canım ey dustOdur can ilə çün cananım,ey dust

Şeyx İbrahim Gülşəni1 dəq
Müsəmmən: Əlminnətü lillah ki, murad oldu müyəssər

Əlminnətü lillah ki, murad oldu müyəssərBəzm içrə mənə uğradı rəna iki dilbər

Ağa Baqir Şirvani2 dəq
Şahpalut

"Şahpalut" necə xoşca yaraşır aş üstə,Odə çox xoş yazasan göndərrəm baş üstə

Piçaqçılı Qədir Əfəndi1 dəq
Gəraylı: Xalxalın göy çəmənində

Xalxalın göy çəmənində,Bir qara tel pəri gördüm,

Qırxbulaqlı Xəlifə Məhəmməd Aciz1 dəq
Bilməyib bu gecə bir fikri-məhal eyləmişəm

Bilməyib bu gecə bir fikri-məhal eyləmişəm,Arizuyi-hərəmi-bəzmi-vüsal eyləmişəm.

Ağadadaş SürəyyaQəzəl1 dəq
Gəlmədi

Gecə gündüz intizarın çəkərəm,Aman Allah, yar əyləndi, gəlmədi,

Şah Balutlu Molla Yusif (Raci)1 dəq
Gəraylı: Ağalar, biwəfa yardan

Ağalar, biwəfa yardanMən dönərəm, könül dönməz

Zəgəmli Abbas1 dəq
Eyləmişdim, sənəma, vəslinə adət gecələr

Eyləmişdim, sənəma, vəslinə adət gecələr,İndi sənsiz mənə bərpadı qiyamət gecələr.

Mirzə Əli LəliQəzəl1 dəq
Mürəbbe: Sevdim bir cavan on dörd yaşında

Sevdim bir cavan on dörd yaşındaO tərfə çağına qurban olduğum

Məhəmmədhüseyn xan Müştaq1 dəq
Xoruz

Yatardıq ağacda şad, bipərva,Nə gəldi düşdük bəlaya, xoruz

Şəkili Molla Qasım Zakir1 dəq
Yoxdu mən tək sevgidə bir kəs ki püriqrar ola

Yoxdu mən tək sevgidə bir kəs ki püriqrar ola,Sevilə həm də sevə zahirdə leyk biyar ola.

Nəcəfqulu bəy ŞeydaQəzəl19271 dəq
Gülgəz (Qaranı)

Başına döndüyüm, qurvan olduğum,Yoxdu sənin kimi, yaxası Gülgəz.

Qul Qaranı1 dəq
Qəzəl: Şanənin qəsdi nədir çəkməz əlin birçəkdən

Şanənin qəsdi nədir çəkməz əlin birçəkdən,Mən kimi aşiq olub zülfə məgər görcəkdən

Vəndli Mir Əbdürrəhim Qüdsi1 dəq
Odun

Çıxdı yay, oldu payız, qış yetişər ləşkərilən,Çırpısız kimsə durub mən kimi əşk-i tərilən.

Şirvanlı Molla İsmayıl Qasır2 dəq
İtmişdi dili-qəmzədə viranələr içrə

İtmişdi dili-qəmzədə viranələr içrə,Səd şukr ki, tapdım onu meyxanələr içrə.

Mirzə Həsən Yüzbaşov-QarabağiQəzəl1 dəq
Şiələr, qanə batıb ol şəhi-lövlak bu gün

Şiələr, qanə batıb ol şəhi-lövlak bu gün,Fatimə başın açib, sinə elər çak bu gün.

Məşədi Əyyub Baki2 dəq
Mürəbbə: Başına döndüyüm, ey şahi-xuban

Başına döndüyüm, ey şahi-xuban,Şikəst verir yeni aya qaşların,

Mənzur1 dəq
Sevinc və kədər

İlin ən gözəl çağı idi...Buludlar nəm köynəklərini arabir Arazın sularına sıxırdılar...

Hüseyn İbrahimov5 dəq
Tovhiddürür bu bir qəsidə

Tovhiddürür bu bir qəsidə**Afərin, ey maliki-mülki-cəhan, səd afərin,

Məsihi16282 dəq
Başlanğıc

Azərbaycan ədəbiyyatının bütün nöqtələri qaranlıqda qaldığı kimi, XII və XIII əsrlərdə də min dürlü əmək və məşəqqətlərlə əmələ gətirilmiş ədəbiyyatımız, demək olar ki, tamamilə qara dumanlar altında qalmışdır. Məndən qabaq gələn yazıçılarımız ədəbiyyatımız üçün az-çox feyzli olan o qanlı əsrlərin müməssillərindən, yarı-yarımçıq da olsa, yalnız bizə Vaqif ilə Vidadini göstərə bilmişlər. Halbuki istər onlardan qabaq, istər onlar ilə bir əsrdə yaşayaraq, doğma ədəbiyyatımızı çiçəkləndirən bir çox adlı-sanlı başqa şairlərimiz olmuşdur ki, Azərbaycan məhfəli-ədəbiyyəsində onların da özlərinə görə bir mövqei-məxsusi an vardır. Bununla bərabər, Vaqifilə Vidadi XII deyil, XII əsr hicrinin sonu ilə XIII əsrin əvvəllərini dərk etmiş şairlərimizdəndir. Onları mütləq XII əsrin şairləri saymaq doğru deyildir. Məhəmməd bəy Cavanşirin buyruğu ilə başı öz doğma və istəkli oğlu Əli ağanın başı ilə biryerdə kəsilən bədbəxt Molla Pənah Vaqifin tarixi-qətli 1212-də olduğu kimi, Vidadinin tarixi-vəfatı da ondan çox-çox sonradır. VIII və IX əsri-hicridə ədəbiyyatımızın yaradılması üçün könüldən çalışaraq, azərbaycanlılann adını göylərə qədər yüksəldən və onların varlığım dünyanın hər bir guşəsinə yetişdirən Nəsimi, Həbibi, Xətai və Füzulilərin münur ilə hər hankı səbəblərdən dolayı isə unudulmuş giranbəha şeirlərini səhnci-mətbuatımıza çıxardığını bir zamanda XII və XIII əsrlərdən də bəhs etməyim lazım, həm də vacibdir. Çünki Vaqifilə Füzuli, Xətai, Həbibi, Nəsimi və Nəsimidən daha neçə əsr qabaqca gəlmiş şairlərimizin aralarında sənətkar əlləri ilə işlənilib, uzadılan o silsileyi-şerin zərif və zərrin həlqələri artıq bir-birilərindən ayrılmış və daha doğrusu, qırılıb tökülmüşdür. O silsiləni qurmaq və o qırılan ədəbi zəncirləri gözəl bir surətdə bir-birilərinə bitişdirmək üçün iki alın cəbhədə də çalışmalıyam. Yəni XIII əsrdən XII-yə, XII-dən də VIII-yə qədər geri çəkilməliyəm. Eyni zamanda Nəsimi əsri olan VIII əsrdə də dayanmayaraq, bizim üçün türkcə, farsca yadigarlar, ərməğanlar buraxıb gedən böyük və ulu Azərbaycan qam (filosof) və bilgə (həkim)lərinin özləri ilə bərabər, şahkar əsərlərini də tapıb meydana çıxarmalıyam. Çünki onlar tapılmayıb və əsərləri müəyyən edilmədikcə Azərbaycan tarixi-ədəbiyyatı könlümüzün istədiyi kimi araya çıxmayacaqdır ki, bu da ədəbiyyatımız üçün olduqca böyük bir nöqsan və açıqlıq təşkil edəcəkdir. Mütəxəssis olmadığım halda, iyirmi beş ildən bəri etdiyim səmimi tətəbböat və tədqiqat sayəsində az-çox müvəffəqiyyətim olmuşdur və hala gələcək müvəffəqiyyətlərimdən də bir o qədər naümid deyiləm. Söz yox ki, qaraladığım sətirlərdə hörmətli oxucularımı qane etməyəcək bəzi nöqtələr də olacaqdır. Onlar bu qüsuru məndən yox, taleyimizdən görməlidirlər. Başqa millətlərdə, hər hansı mövzularda olursa-olsun, bir kiçik əsər yazmaq həvəsinə düşən müəlliflər üçün minlərcə məxəzlər, qəzetə və jurnallar tapılır. Amma mən yaxşı-yaman qaraladığım bu cızma-qaranı heçdən meydana qoyuram. Məxəzlərim mürgənələr, güvələr ağızlarından, siçanlar və kəsəyənlər boğazlarından artıq qalmış cırıq-mırıq yarpaqlar və darmadağın cünglər və bəyazlardır. Qaynaq, mənbə istoçnikiərim isə uçuq-yıxıq qəbir daşlan ilə səqfı çökmüş məscid tağları olmuşdur. İstifadə etdiyim qəzetə və jurnallar da qoca kişilərin və çox yaşamış qadınların hafizələri və hövsələləridir. Məndən qabaq gələn mühərrirlərdən bu yolda bir hazırlıq görən olsa idi, şəksiz, mən bir bu qədər də çətinliyə uğramazdım. Tarixi-ədəbiyyatımızı meydana çıxarmaq imkan xaricində olduğu üçündür ki, bu günə kimi yaxşı-yaman bir əsər belə araya çıxmamışdır. Atalar “Varın verən utanmaz” demişlər. Odur ki, mən də bu günə kimi toplaya bildiyim əlyazılarını “Azərbaycan ədəbiyyatı” adı ilə hələlik kiçik kitablar şəklində təb və nəşr etməyə qərar verdim. Zənnimcə, hiss edilən açıqlıq, tamamilə olmasa da, qismən doldurulmuş olacaqdır. Bu kiçik kitablar ilə ədəbiyyat maraqlılarına olan mənəvi borcumun cüzi bir qismini əda edə bilərsəm, özümü bəxtiyar hesab edəcəyəm.

Salman Mümtaz3 dəq