Əsərlər
- Eşq
- İlahi eşq
- Hicran
- Mey və meyxana
- Təbiət və bahar
- Fələk və tale
- Ölüm
- Hikmət və nəsihət
- Vətən
- Mədhiyyə
- Satira
- Mərsiyə
İbn-Səlamın dastanıMəna dənizinin qəvvası insan
Töhfeyi-Sami, bölmə 176از بزرگ زاده های شیراز است در امانت و دیانت و راست قلمی در این قلمرو بی شریک و انباز، مدتی است که در دفترخانه همایون به استیفای دفتر خاصه شریفه سرافراز است فی الواقع که تا مفرد نویس قضا و قدر جمع و خرج افراد بشر را حسب المفصل به تنقیح داده همچون او جوانی محسوب و هنرمند بگوشواره ظهور و میزان دهور و مرور نیاورده خصوصا در شعر ید بیضا دارد و خیال انگیزی او در مثنوی بسیار نازک و پر چاشنی واقع شده تخلص او نویدی است در صغر سن، کتاب جام و جمشید گفته این چند بیت در صفت حسن از آن کتاب است :دهانش را صفت چون حد من نیست
Təbriz şəhərinin havası və təmizliyiYay fəsli Təbriz şəhərinin havasında mövcud olan təbii lətafət yayın şiddətli-hərarətindən mütəəssir olan isti ruzkarlar ilə mübarizə edirdi. Hər halda günün hərarəti havanın lətafətinə layiq gəlirdi. Zira bazar damlarında, hamam qabaqlarında, yainki küçələrdə tökülən heyvanat çəmdəklərindən qalxan kəsif qoxular da günün hərarətinə müavinət edərək ikisi birlikdə Təbriz havasındakı lətafətin əleyhinə nümayiş yapırdılar. Hərçənd təbiət və lətafətin xidməti hərarət və kəsafətin qarşısında sinə gərmişdi, lakin şəhər içində olan qəbiristanlardan qalxan üfunət də hərarət və kəsafətin tərəfini iltizam etməkdə idi. Məhazə təbiətin qüvvəyi-mö’cüznümasını e’lan etməklə xəfif ruzkar yenə əsməkdə idi. Lakin ruzkarda bir təbəddülat dəxi mülahizə olunurdu. Ruzkar xəfif isə də yenə Rzaqulu xanın otağındakı çilçıraqların billur avizələrini bir-birinə çırpıb xanənin içində mükəmməl bir musiqi dəstkahı kimi əfradi-ailəni kafətən məşğul etmiş idi. Xanənin istisi bütün əfradi-ailəni tərlətmiş, hər kəs əlində bir dəsmal tərini silir, Böyükxanım da ağ ipək mə’cərini köyləyinin yaxasından basaraq sinəsinin tərini silir, gah da çıxarıb öz tərini qoxuluyurdu. Rzaqulu xan dəxi bütün əlbisəsini töküb, şiddəti-hərarətdən fəqət bir jiletka ilə oturub İran kəndlərinin üryanlığını təsvir edirdi.Lakin ruzkarda olan təbəddülat İranda bir təbəddülati-əzimənin zühurunu göstərdiyi üçün Rzaqulu xanı dərin-dərin düşündürməkdə idi. Əlində dəmir qələmi barmaqlarının arasına alaraq dirsəyi yazı stolunun üstündə, digər bir əlini çənəsinə təkyə edib ruzkarı fikrilə qarşılamaqda idi. Ağuşqaların qabağında ağacların meyvəsi şişələrə çırpır, ara-sıra qoparıb tökür, gah ruzkardan mühib kurultular çıxır, gələcəkdə Azərbaycan inqilabını büsbütün müayinə göstərməkdə idi.
Qəzəl 473ما عاشق و رند و پاکبازیمدر قبله عشق در نمازیم
Qəzəl 36منم آن مجمع البحرین که پر لؤلؤی مرجان استکه دایم در خیال من لب و دندان جانان است
Qitə 95Bürüyüb yer üzünü bir belə dağlar, dərələr,Buraxıb köhləninin başını çox çapma, dayan.
QırılmazSazın çağlayışı könül selləri,Onu alqışlayan əllər qırılmaz,
Səfeh qazıVardı bir qaziyi-bülənd-cənab,Əzqəza bir gecə oxurdu kitab.
Üçüncü pərdəQorxmazovun kabineti. Dəmirov başının altına kiçik bir yastıq qoyub uzanmışdır. Dəmirov əsnəyir, gərnəşir.*Dəmirov** (*yuxulu*)
Qəzəl 22Başına and ola, qəlbində yox insafdan əsər,Şad o kəsdir ki, qəmində canı qurban eləyər.
Altıncı fəsilIIAslan bəy böyük oğlu Varisi realnıməktəbə vermişdi. Varis aşağı siniflərdə ciddi və istedadlı bir şagird kimi görünürdü. Böyüyüb yuxarı siniflərə keçdikcə ildən-ilə dəyişirdi. Yalnız təbiətində deyil, vücud və simasında belə bir dəyişiklik əmələ gəlmişdi. O çox ərköyün böyüdüyündən tərbiyəsi və əxlaqı gündən-günə pozulurdu. Öz sinif yoldaşı Şamilin və onun kimi yoxsul tələbələrin başına bir bəla kəsilmişdi. Onları hər gün, hər saat təhqir edir və bundan böyük zövq alırdı.
Ata nəsihətiOğlum, atanın çıxma sözündən, kor olarsan,Alverdən uzaqlaşma, inan, dilxor olarsan;
Rübai 110Dərdinlə sənin hər gecə bir qəm gördüm,Ağlar gözümü həsrət ilə nəm gördüm.
Nəfsin qərəzi, əqlin mərəziEy nəfs, fərz bildiyim üçün niyayişin,Daim edəm gərək gecə-gündüz sitayişin;
Digər şeir 52مرا تنگست در دل منزل دوستهمی ترسم بتنگ آید دل دوست
Qəzəl 73ساقی بیا که غنچه دل با تو وا شودیا رب وجود فیضرسان بیبلا شود
QızlarEşqiniz olmasın çürük sap kimi,Əllərdə gəzməyin bir kitab kimi.
Qəzəl 41تورا چیزی ورای حسن و آن هستنپندارم نظیرت در جهان هست
Nə xabi-qəflətdi divanə könülMirzə Fətəliyə*Nə xabi-qəflətdi, divanə könül,
Əbirim, ənbərim, müşkim, ğəzalim, Çinü MaçinimƏbirim, ənbərim, müşkim, ğəzalim, Çinü Maçinim,Bənəfşəm, sünbülüm, laləm, gülüm, tazə gülüstanım.
Qürbət eldəVaxtsız əcəl, get o yanda dayan, dur,Qürbət eldə can vermərəm ölümə!
Heyrət, ey bit!Heyrət, ey bit, başda çövlanın keçal eylər məni,Ta ki, sən varsan cəmaət çox sual eylər məni.
Gözəl dərdMəhəbbətdə taleyin öz nuru var,Gözəl arzu, saf niyyətdi məhəbbət,
RomansMəcnun məhəbbəti qalar kölgədəBizim eşqimizin sözü düşəndə.
Qaraçı qızıBir qaraçı qızı neçə il qabaqkəsib qabağımı dedi astadan:
NədiBar ilahim divan buduYetişə dada, nədi?
DeyərlərSəxavətdə Hatəm, cəngidə Rüstəm,Ədalətdə Nuşirəvanı deyəllər.
Kənzül-həqayiq, fəsil 6خشوع مومنان جان نماز استاز آن معنی که با او دوست راز است
Bu dala, baxSağ dəstində qızıl şanə sevdiyimDarar, zülfün tökər bu dala, bax, bax!
İkinci məclisRüstəm bəyin həyəti ilə küçədə vaqe olur. Rüstəm bəyin həyəti hasar ilə məhsurdur. Pərdə qalxdıqda həyətdə S ə r v ə r ilə G ü l n a z görünür. Pərdədən qabaq musiqi çalınır. Sonra tarda "şahnaz" çalınır. Pərdə qalxır.*S ə r v ə r.