Əsərlər
- Eşq
- İlahi eşq
- Hicran
- Mey və meyxana
- Təbiət və bahar
- Fələk və tale
- Ölüm
- Hikmət və nəsihət
- Vətən
- Mədhiyyə
- Satira
- Mərsiyə
İki əbrun arasında,Altı “qaf”, yeddi “lam” gördüm.
BacımBu zalım dünyada simsar tapmadım,Hər yerdə dayağım oldun, ay bacım!
Vasiteyi-nicatımız nədədir?Bugünkü adətimiz, əfkarımız zaman və məkanımızın vəzi nəzərə alınarsa nicat və tərəqqimiz idareyi-ruhaniyyələrin islahına bağlı olduğunu hər sahibi-fərasət təsdiq edər sanıram. Hərçənd bir millətin tərəqqisi əsasən, ruhanilər ilə olmuyub, biləks bəzi millətlərin, xüsusilə avropalıların tərəqqisi, ruhanilərin nüfuz və iqtidarından düşməkləri ilə başlamışdır. Amma islamda, xüsusən bu növ zülm və cəhalət dövründə, hər tərəfdən sıxılıb əzildiyimiz belə keşməkeşli bir vaxtda bizim vasiteyi-nicatımızın ən ümdəsi, bizi səlamətə çıxaran yolların ən gödəyi ancaq idareyi-ruhaniyyələrimizin islahıdır.Mənim bu sözlərimə ehtimal çox kimsələr, xüsusən bir çox intelligentlərimiz gülərlər. Çünki idareyi-dərəcə biganə, həqir, əhəmiyyətsiz, nüfuzsuz nəzərinə o dərəcə biganə, həqir, əhəmiyyətsiz, nüfuzsuz xırda görünübdür ki, ondan bizim üçün bir nicat ümidi təsəvvür etmək belə bir xəyali-fasid hesab olunubdur. Amma həqiqətdə isə belə deyildir. İdareyi-ruhaniyyələr bizim yeganə şəri-məhkəməmiz, milliməclisimiz, icmai-idarəmiz, xüsusi kabinetimiz, müstəqil məşrutə-xanəmizdir. Bizi dirildən də odur, öldürən də odur. Rusiyada islami saxlayan da odur, batıran da odur. Bizi insan edəcək də odur, bugünkü kökə salan da. Amma nə etməli ki, belə böyük bir idareyi-milliyəni biz indiyə qədər özümüzə mal etməmişik. Nə fayda ki, belə ali bir idarənin millətilə olan münasibət və mərbutiyyətini nəzərə alıb onun islahatına əsla çalışmamışıq. Biləks həməvaxt öz zərərimizə olaraq öz keflərinə və ya özgələrin siyasi oyuncaqları olmağına bol-bol müsaidələr etmişik.
Pərakəndə şeir 3گر این طرز سخن در شاعری مسعود را بودیبه جان صدآفرین کردی روان سعد سلمانش
Nizaminin həyata və insana münasibətiTanrıya müraciətindən:**Dünyanın özü də bunca gözəlkən,
Getdi (Köçdü Xançobanım fani dünyadan)Köçdü Xançobanım fani dünyadan,Nərgizlər dağlarda bitməmiş getdi.
Yavaş-yavaşMinib eşqin səməndini çaparam yavaş-yavaş,Sınıq könlüm yüz tədbirnən yaparam yavaş-yavaş.
Arazbasar ətrafındaBir gün sənət səfərinə çıxan Aşıq Valeh Arazbasara gedir kəndə yaxınlaşanda, bir təzə gəlin ilə, bir həddi- buluğun az ötmüş qız arx kənarında dayanıbmışlar.Valeh bunlara yaxınlaşanda qız deyir: – Ay aşıq bizə bir söz oxu xoşumuza gəlsin. Valeh onlara diqqətlə baxır. Alır atüstü görək nə deyir:
Qəzəl: Sübhdəm gülzar içində çaldı bülbül ərğənunSübhdəm gülzar içində çaldı bülbül ərğənun,Əyyuhəl-uşşaq qum, və innəkum la təsməun
Ay əsir-əsirOx kimi sinəmdən keçir qəzadən,Səməndi sərsəri, aya əsir-əsir.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 9İnsan olan gərək xalqı yaxşılığa yönəltsin, onları pis yoldan çəkindirsin, hamı ilə eyni tərzdə bərabərliklə rəftar eləsin, təkəbbür geyimini əynindən çıxarıb, təvazö və mehribanlıq paltarını geysin, ağa ilə, nökərlə, şah və gəda ilə bir cür rəftar eləsin. Yalan danışmaqdan, mərdümazarlıqdan uzaq gəzsin, heç bir canlıya azar-əziyyət verməyi rəva görməsin. Əgər insan, insan olsa, ondan bir tük ucu qədər insanlığa xilaf olan əməl baş verməz....Qanun ölkəni idarə eləmək, qoşunu nizama salmaq, vergi toplamağı qaydasına qoymaq, təbəələrin hüququnu qorumaq və ədalət bərqərar etməkdən ibarətdir....
Qəzəl 652Bizim ki, özgələrə bənzəməz ibadətimiz,Ürəkdə gizli qalar əhdimiz, şəriətimiz.
Qəzəl 93Keçmiş gecə, ol yarə isitmə əsər etdi,Göndərdi dalımca, gecə vaxtı xəbər etdi.
Qitə 29Pişiklə saldı köpək bir gecə böyük dəva,Kasa dibi yalayansan, dedi, sən, ey biar!
Cami-Cəm, fəsil 70Dad! Bu mənbər döyən boş vaizlərdən!Utanmır ağacdan, nə də mənbərdən.
Dördüncü məclisDəlixana. Dəli M o l l a A b b a s ayaq üstə durub, əlini göyə qalxızıb, moizə edir. Oturublar dəlilər: P ı r p ı z S o n a, F a r m a s y o n R ü s t ə m, S ə r s ə m H e y d ə r, H ə m z a d Q u r b a n, C i n n i M u s t a f a. Dəlilər dəli Molla Abbasın moizəsinə qulaq asırlar.M o l l a A b b a s. (səsnən, avaznan oxuya-oxuya deyir). Əlhəmdilillah rəbbül-aləmin vəssəlatü vəssəlam əla seyidəl-mürsəlin və ilahit-tahirin, əmma bəd....
Niçe kapunda cânuma bîdad dâd olaNiçe kapunda cânuma bîdad dâd olaGönülde gözlerün ile feryâd yâd ola
Yeddi gözəl, fəsil 12Şah bir gün bağçanın gözəl yerindəSürdü gəmisini mey üzərində.
Qızıl ArslanEldəniz oğlanları Azərbaycanı idarə etməyə başlamışdılar. Cənub-qərbi Azərbaycandakı itaətsizlik, Marağa hakimi Qara Süngərin məğlubiyyəti nəticəsində təsviyə olunmuşdu. Qızıl Arslan Təbrizdə oturub Şimali Azərbaycan məsələləri ilə məşğul olduğu zaman, yerli hakimlər yerlərin vəziyyəti barəsində hökmdara bir çox əsassız məktublar göndərirdi. Onlar öz mövqelərində qalmaq üçün məmləkətdə mövcud olan narazılıqların səbəbini gizlədirdilər. Buna görə də Nizami Qızıl Arslandan şeir və ədəbiyyata dair aldığı məktubun cavabında məmləkətin vəziyyətini yazmış və narazılıqların səbəbini qismən aydınlaşdırmışdı.Nizami öz məktubunda məmləkətdə mövcud olan üsyanların yararsız olan hökumət üsul-idarəsi nəticəsində yaradıldığını və məmləkətin islahata möhtac olduğunu, xalqın etimadını itirmiş yerli hakimlərin isə dəyişilməsi lüzumunu qeyd etmişdi.
Mərsiyə 3یارب، بحق آنکه تویی عالم اسرارکز یار سفر کرده ما کیست خبر دار؟
Əlavə 15هرکه باید فیض از «من عنده علم الکتاب »می رسد «السابقون السابقون » او را خطاب
Töhfeyi-Sami, bölmə 186والد امیر خواجگی قزوینی است، جوانی بغایت مقبول و شیرین کلام بود و با اشراف سر و کار داشت و بمهم بعضی شاهزادگان قیام مینمود و در شروان کشته شد این مطلع از اوست :دارم از عشق رخت دیده ی خونابه فشان
Məhşərdə xələl yetməsə idrakımızaMəhşərdə xələl yetməsə idrakımıza,Gəlməz ələmi-həşr bizim bakımıza,
YurdundaAdı yox yurduna qovuşmayanın,Oğul başqa yolda sınanmır, oğlum!
Qəsidə 159خداوندا ترا زیبد خداوندی جهان کردنکه تو دانی ز بدخواهان جهان جان جهان کردن
Qəsidə 38مرا که کار غم عشق یار خواهد بودبیا بگو که ازین به چه کار خواهد بود؟
XatirəVuruldum gəncliyimdə Xəzər gözlü bir qıza,Səhər gözlü bir qıza!
VətənDumanlı dağların başında durdum,Dumandan özümə bir xeymə qurdum.
Bir quşBir quş səhər ertə bağçabağda,Çör-çöp daşıyıb yuva tikirdi.
Rübai 87Nəsrinin o gün vurdu mənə atəşlər,Yellər bizə göstərdi dünən sünbüli-tər,