İkinci fəsil

ƏSARİ-SABİQDƏ QARABAĞ VİLAYƏTİNİNADƏTİN VƏ QAYDALARIN VƏ TƏBƏƏLİYİN

Mir Mehdi Xəzani4 dəq
Döndüyüm

Yalvarıram, qoca demə amandır,Qocalıqda sevmək daha yamandır.

Aşıq Əsəd1 dəq
Yalvarım ağa

Bunda kim var, dirəm, yar vəfadarım ağa,Çəkibən xəlvətə bir sirr açım əsrarım ağa,

Vardanlı Mücrim Kərim1 dəq
Gəlsin

Başına döndüyüm qasid xoş qədəm,Ərzimi get söylə canana, gəlsin.

Yəhya bəy Dilqəm1 dəq
Bənzər

Ey ağalar sizə tərif eyliyim,Çəkduğum zəhməti sizə söyliyem,

Molla Məhəmməd Səfili1 dəq
Yetirrəm

Könül, səbr et, gəl eyləmə əlaman,Səni bir gün o dildara yetirrəm.

Mücrüm Kərim1 dəq
Ağlayıb

Bir cavan ölübdü qürbət diyarda,Vətənin torpağı, daşı ağlayıb.

Xəstə Bayraməli1 dəq
Bəh, bəh bu dilbərin nə əcəb xoş məqalı var

Bəh, bəh bu dilbərin nə əcəb xoş məqalı var!Gülgün cəmalı üzrə gözəl xəttü-xalı var!

Həsənəli xan QaradağiQəzəl1 dəq
Yıxdılar aşiqlərin qəlbi kimi meyxanəni

Yıxdılar aşiqlərin qəlbi kimi meyxanəni,Bivəfalar əhdi tək sındırdılar peymanəni.

Əbülhəsən RaciQəzəl1 dəq
Zülfün

Eyləyibdir çox cəfalar,Məni-binəvayə zülfün.

Əndəlib Qaracadaği1 dəq
Nə etibar

Ey dil, cəmii vəz'i-cahana nə etibarDövri-mədari-çərxi-zəmanə nə etibar

Mirzə Nəsrullah bəy Didə1 dəq
Qarabağ

Sinəmə çəkilən qara dağımdırQara bağrım qanlı Qarabağımdır

Mir Həmzə Nigari1 dəq
Qəzəl: Başdan ki xəyali-kəcrəv kakilə düşdüm

Başdan ki xəyali-kəcrəv kakilə düşdüm,Təng oldu ara yerdə işim, müşkilə düşdüm

Nişat Şirvani1 dəq
Olmuşam dəhri-bəla içrə bu gün divanə mən

Olmuşam dəhri-bəla içrə bu gün divanə mən,Varmadım meyxanəyə, sındırmadım peymanə mən.

Xurşidbanu NatəvanQəzəl1 dəq
Zalim Şəcər dad əlindən

Zalım Şəcər dad əlindən,Sən ha nahaq qan eylədin.

Aşıq Pəri1 dəq
Yaxın gəl

Hərdəm-hərdəm nə daldadan baxarsan,Gözəllər sultanı, xanı, yaxın gəl.

Aşıq Camal1 dəq
Məsalik əl-Mühsinin, beşinci hissə

جنگ تودوز و شمناز - از درهٔ اژدر عبور ممکن شد - شاعری شیرعلی - پل آویزان - شرح قلهٔ دماوند - آمدن چاپار - صورت مکتوب بسطامی - معنی دیپلومات - ورود تهران - میرزا بندعلی و میرزا نصیر - دفاع مخالفین یاسا - عمارت ضیاء و اعلان وضع قانون.روز دیگر مسیو ژرژ را مشایعت کردیم، با حضرات تکرار مصافحهٔ وداع نمودیم، و روانه شدیم. شب باید در کاروانسرای کریمخان بمانیم، تدارک صعود کوه را از حمال و آذوقه ببینیم، اگر ممکن شد فردا، وگرنه پس فردا بالا برویم. قریب یک فرسخ از اردو دو طرف راه جنگل است، درختهای کهن و بلند و انبوه دارد، اما راه اسب‌رو را مستقیم و پاک کرده‌اند. از قراری که معلوم شد این سردار اکثر مسالک مازندران را قافله‌رو ساخته، و پلهای مخروبه را تعمیر نموده. از جنگل گذشتیم، راه همه‌جا تا کاروانسرا اراضی پست و بلند، دره‌های عمیق، بلندیهای سبز و منبت۱ است، آدم از تماشای اطراف خستگی خود را فراموش می‌کند. دو ساعت به غروب مانده به کاروانسرا رسیدیم. همه جا از آدم و دواب پر بود، در بیرون برای ما حجرهٔ خوب پیدا شد. کاروانسرا تازه تعمیر شده، می‌گویند از ثلث یک نفر تاجر مازندرانی حاجی‌علی نام چندین پل و منازل عرض راه را تعمیر و مرمت کرده‌اند. دکان قصاب و بقال هست، گوشت خریدیم، دادیم در خانهٔ صاحب دکان یخنی درست کردند. برای راه تدارک چهار شبانه‌روز دیدیم؛ پنجاه تخم مرغ پخته، دو تا کوبیدهٔ بزرگ، شش من نان خیلی سفید خاضر کردیم. دو نفر حمال، که از اتفاقات یکی دوسه بار به نصف کوه صعود نموده بود، اجیر نمودیم. چادر زرین و بالاپوش گرم شش نفر بار یک حمال، و مایحتاج دیگر را بار دوش حمال دیگر قرار دادیم که صبح زود روانه شویم. خیال کردم حالا که حمال می‌بریم نان و گوشت را زیاد برداریم، یک حمال دیگر نیز بگیریم، بلکه ماندن ما در کوه چند روز کشید. دکاندار را صدا کردم سفارش دادم، یک نفر حمال جوان دیگر اجیر کردم. حمالها هرقدر در راه بمانند روزی پنج قران مزد می‌گیرند. به آن جوانک یک قران زیاد وعده کردم که تفنگ مرا با پاترون دانش حمل نماید. حمالها شرط کردند که در اول معدن یخ بمانند تا برویم و برگردیم. حمال جوان اسمش شیرعلی است، در راه یخ گفت اگر راضی بشوید تا سر قله با شما همراهی می‌کنم. گفتم این را بایست در کاروانسرا بگویی که چوبدست تورا نیزه و زیر پاپوش تورا نعل یخ حاضر بکنیم گفت هر دو را دارم. گفتم از کجا لزوم اینها را دانستی و حاضر کردی؟ گفت پیرارسال سه نفر انگلیسی آمدند، در اینجا پیش پدر من که دکاندار بود بعض اسبابهای زیاد امانت گذاشته بودند، در مراجعت اسبابهایشان را گرفتند اینها را به ما گذاشتند، شما که مرا خواستید رفتم از منزل آوردم، حالا با خود دو نیزه و چهار نعل دارم. من این را به کرامت قوان چیان حمل نمودم که گفت بروید برای صعود شما مانعی نمی‌شود. قبول کردم اورا تا بالای کوه ببرم. پرسیدم دکاندار پدر شما بود؟ گفت نه پدر من اول دکاندار کاروانسرا بود، حالا بیکار است. کاروانسرای وقف را حاکم دماوند به اجاره می‌دهد، این مرد رفت سالی صد تومان به حاکم داد، به چهار سال اجاره نمود، که غیر از او هیچ‌کس حق فروش امتعه و گوشت و نان و کاه و جو نداشته باشد. در زمستان گاهی دویست و سیصد سرقافله چندین روز در اینجا می‌مانند، اطراق می‌کنند، راه مسدود می‌شود، دکاندار متاع خودرا به هر قیمت می‌خواهد می‌فروشد. آدم حاجی علی مرحوم آمد کاروانسرا را تعمیر بکند حاکم مانع شد، نمی‌گذاشت، ده بار به شکایت رفت، حکم آورد، گوش نداد، آخر صد تومان اجاره یکسال را گرفت تا گذاشت تعمیر کردند. پرسیدم حاکم کیست؟ گفت اسمش را نمی‌دانم، مردم می‌گویند «یسار خاقان». به شیرعلی اطمینان دادم که بعد از مراجعت تهران اجاره دادن اوقاف را حکم منع بگیرم و حاکم را معزول بکنند. گفت آقا حکم می‌فرستید اما مجرا نمی‌شود. عرض کردم آدم حاجی‌علی ده بار حکم آورد نشد. حاکم را عزل کردند؛ یسارخاقان می‌رود یمین خاقان می‌آید، این مداخلهای خارجی را به حاکم ابوابجمع می‌کنند، نشان می‌دهند و سهم می‌گیرند،

Əbdürrəhim Talıbov1 saat 20 dəq
Ey dil, rəva deyil ki mən əğyarə yalvarım

Ey dil, rəva deyil ki mən əğyarə yalvarım,Sən rəhnümalıq eylə, gedim yarə yalvarım.

Fatma xanım KəminəQəzəl1 dəq
Qərqi-dəryayi-qəm oldum, ey xudaya, dadə yet

Qərqi-dəryayi-qəm oldum, ey xudaya, dadə yet,Qussədən gul tək saraldım, ey xuda, fəryadə yet.

Mir Möhsün NəvvabQəzəl1 dəq
Ərərdən

Ey ağalar, sizə bir ərz eyləyim,Rövzeyi-rizvandan, huri-ğılmandan,

Mələkballı Qurban1 dəq
Demişdim bir kəz bəli ey yar səndən dönməzəm

Demişdim bir kəz bəli ey yar səndən dönməzəm,Gəl Zəkərya tək sərimdən yar səndən dönməzəm.

Cahanşah HəqiqiQəzəl1 dəq
Nə qədər kim, fələyin sabitü səyyarəsi var

Nə qədər kim, fələyin sabitü səyyarəsi var,Ol qədər sinədə qəmzən oxunun yarəsi var.

Mirzə Şəfi VazehQəzəl1 dəq
Gəlsin, gəlməsin

Bir deyən yoxdur o məhcəmaləAşiqi-nalan gəlsin, gəlməsin?

Mirzə Mehdi Şükuhi1 dəq
Təcnis: Kəlbin olub yaslanmışam dərdə yar

Kəlbin olub yaslanmışam dərdə yar,Bir kərə bizi çağırmazsan ayla,

Aşıq Saleh Şirvani1 dəq
Cövr ilə tökdü qanımı, fəryad, gözlərin

Cövr ilə tökdü qanımı, fəryad, gözlərin,Öldürdü aqibət məni cəllad gözlərin.

Ağa Hacı Molla TağızadəQəzəl1 dəq
Fərd

Dedim: kimdir pərişan eyləyən aşiqlər əhvalın?Səba göstərdi tari-sünbüli-zülfün ki: bu eylər

Mehdi bəy Şəqaqi1 dəq
Rəngdir

Uyma, ey dil, xəlqdə yoxdur sədaqət, rəngdir.Məscidü meyxanə rəng, eyşü ibadət rəngdir,

Səməd Mənsur2 dəq
Ey dil, oyan, göz aç, keçib ömri-cəvan hanı

Ey dil, oyan, göz aç, keçib ömri-cəvan hanı?Bel bağlama cəhanə, vəfayi-cəhan hanı?

Mirzə Məhəmməd Tağı QumriQəzəl1 dəq
Güli-gülzari-rəsalət bu gecə

Güli-gülzari-rəsalət bu gecə,Şümrdən istədi möhlət bu gecə.

Hacı Rza Sərraf1 dəq
Əbdürrəhman bəy Fətəlibəylinin Klement Ettliyə məktubu

Cənabınıza məlumdur ki, bolşevizmin tarixi satqınçılıq, müharibə və soyğunçuluq tarixidir. 1917-ci ildə onlar rus xalqının kürəyinə bıçaq sancdılar, onu müharibədən çıxardılar və bu xalqı satdılar. Onlar eyni zamanda, Rusiyanın müttəfiqləri olan İngiltərəni, Fransanı, Amerikanı güdaza verdilər. 1939-cu ildə bolşevizm Hitlerlə müqavilə bağlayaraq, Yer kürəsinin 1/6 hissəsinin, İngiltərənin, Fransanın və digər sülhsevər xalqların mənafeyini satdı və müharibənin əsas səbəbkarı oldu.Bolşeviklərin müharibəqabağı planları hər kəsə məlumdur. Almaniya, İngiltərə, Fransa və digər Avropa ölkələrini bir-birilə toqquşdurmaq və hər iki tərəfə qan tökməyə imkan verərək, sonra bolşevik çəkmələri ilə onların qanlı bədənlərini tapdalamaq. Belə asanlıqla Stalin dünya xarabalığı üzərində hökmranlıq etmək istəyirdi.

Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli3 dəq