Səyahətnamənin mətni, 11

Şamı yedik, süfrəni yığışdırdılar. Möhtərəm cənab bir qədər də öz sərgüzəştindən danışdı.Misirin ticarətindən və sairədən soruşdu. Bu haqda bildiklərimi söylədim. Saat beş idi, mənzilə qayıtmaq üçün izin istədim. Buyurdu fayton hazırlasınlar. Təkidlə razılaşmadım. Fanar yandırıb, nökərlərdən iki nəfərinə buyurdu ki, məni mənzilə çatdırsınlar. Durub yenə də əlini öpmək istədim, qoymadı.

Zeynalabdin Marağayi19 dəq
Səyahətnamənin mətni, 13

Mehmanxanaya gəlib çatdıq, gördüm doğrudan da gözəl yerdir. Çoxlu otatları var idi. Birini bizə verdilər. Gecəsinə iki qran istədilər. Əlbəttə, çox ucuz idi. Otaqda miz, səndəl, çarpayı, yorğan- döşək və sair əsasiyyə səliqə ilə düzülmüşdü. Hacı ilə görüşüb ondan ayrıldıq. Mehmanxana xidmətçisi samovarı gətirib dedi:“Şam üçün çilov istəyirsiniz, ya plov?”

Zeynalabdin Marağayi16 dəq
Yusif əminin yuxusu, 2

Dedim:“Bəs bu uzun məsafəni necə keçib yuxarı qalxacağam?”

Zeynalabdin Marağayi32 dəq
Yusif əminin yuxusu, 3

edərdik.Yox mənim səbrim, məni öz yanına dəvət elə,

Zeynalabdin Marağayi16 dəq
«Həblülmətin»də çap olunan yazılar

اهل مجلس را مغلولاً در زندان نگاه دارند؟ بعد از آن که کردید آن‌چه کردید و همت و شجاعت ملت غیور را دیدید که از نزدیک و دور، حاضر و غائب، صغیر و کبیر، اعلی و ادنی، عالم و جاهل، عموماً جان به‌کف منتظر فرمان‌اند، اگر در شماها ذره‌ای از غیرت بودی بعد از فهمیدن خبط و خطای خود لازم بود که از خجلت و شرمندگی خود را هلاک نمایید، نه این‌که کلاه بر سر گذاشته به میان مردان داخل شوید. می‌بایست که همه شما مانند «صنیع حضرت» خود را بشناسید، ملبس به لباس زنانه شوید؛ ای نامردان که نه مردید و نه زن!دردا که دوای درد پنهانی ما افسوس که چارهٔ پریشانی ما

Zeynalabdin Marağayi16 dəq
İbrahim bəyin səyahətnaməsi

İbrahim bəyin səyahətnaməsini qələmə almadan əvvəl onun tərcümeyi-halı haqqında müxtəsər də olsa məlumat vermək lazımdır ki, oxucular onun səyahəti səbəbləri ilə layiqincə tanış olsunlar.İbrahim bəy Azərbaycanın böyük tacirlərindən birinin oğludur. Atası əlli il bundan əvvəl ticarət məqsədi ilə Misirə gedib, ticarətində baş verən rövnəqə görə, bir çox müsəlman ölkələrinin qibtəsinə səbəb olan bu böyük şəhəri özünə məskən seçərək, orada qalır.

Zeynalabdin Marağayi24 dəq
Səyahətnamənin mətni

Gecədən xeyli keçmişdi. Çörək yedik, sonra dedim:“Qardaş, yoldan gəlmisiniz, yəqin ki, yorğunsunuz, nə qədər tez dincəlsəniz bir o qədər yaxşıdır. Buyurun dincəlin, sizə yaxşı istirahət etməyi arzulayıram.”

Zeynalabdin Marağayi17 dəq
Səyahətnamənin mətni, 5

Səhərə yaxın oradan da çıxdıq, gəlib şəhərə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdardan soruşdum:“Biz harada mənzil tutsaq yaxşıdır?”

Zeynalabdin Marağayi18 dəq
Səyahətnamənin mətni, 6

“Bu gün Şah Əbdüləzimin ziyarətinə gedəcəyik. Gecəni də bir yerdə qonaq olacağıq.”Yusif əmi soruşdu:

Zeynalabdin Marağayi18 dəq
Səyahətnamənin mətni, 7

Səhər tezdən durub namaz qıldıqdan, çay içdikdən sonra bir para xəyallar məni özünə məşğul eləməyə başladı. Gecə bəzi qarışıq yuxular görmüşdüm. Dəstədən dörd saat keçmiş Məşədi Həsəni uzaqdan gördüm. Pilləkanları çıxıb mənzilə gəlmək istəyirdi.Dedim:

Zeynalabdin Marağayi28 dəq
Səyahətnamənin mətni, 8

Xülasə, o hadisə zamanı aldığım zərbələr üzündən iki-üç gün bayıra çıxa bilmədim. Dördüncü gün Hacıxan məni yoluxmağa gəldi. Amma onun aşpazı Qulaməli o vaxt gördüyümün əksinə olaraq təmiz, təzə paltar geymişdi. Başına təzə yumurta qılıqlı papaq qoymuşdu. Belinə xəncər taxmışdı. Mahud əba örtüb Hacıxanın arxasında dayanmışdı. Hacıxan məni zəif, solğun gördükdə soruşdu:“Olmasın azar, nə xəbərdir? Bu gün Məşədi Həsən əhvalatı mənə söylədi. Dedi ki....”

Zeynalabdin Marağayi17 dəq
Səyahətnamənin mətni, 10

“Əzizim, bu məsələ hamıya bəllidir ki, məmləkət və şahlıq adlanan dövlətin həqiqi mənası müəyyən qaydalar əsasında bir yerdə toplanmış insan cəmiyyətindən ibarətdir. Nəzəri və əməli hikmətin incəliklərindən və hadisələrin xüsusiyyətləri sirlərindən xəbəri olan bir para uzaqgörən arif tədqiqatçının əqidəsinə görə ictimai quruluşların vəziyyəti həqiqətdə insanın fərdi əhval- ruhiyyəsi kimidir. Çünki dərindən baxanda görürsən ki, bir çox hallarda insanların ictimai və fərdi yaşayış vəziyyətləri bir-birinə oxşayır....”Filosoflar deyirlər: insanın ömrü üç mərhələyə -- inkişaf etmə, sabitləşmə və ölgünləşmə dövrlərinə bölündüyü kmmi, dövlətlər və bəşər cəmiyyətlərinin də üç mərhələsi olur. Ancaq insan orqanizminin zəifliyindən və ya güclülüyündəm asılı olaraq bu üç mərhələnin vəziyyəti müxtəlif adamlarda fərqli olur. Yəni orqanizmi zəif adamlarda ölgünləşmə dövrü güclü olur və sağlam adama nisbətən daha tez gəlib çatır. İnsanların ömründə nəzərə çarpan bu cəhət dövlətlərin və bəşər cəmiyyətlərinin də həyatında özünü göstərir. Dövlətlər də zəif olduqda, onların inkişaf, sabitləşmə və ölgünləşmə mərhələləri qısalır. Buna görə da bir para qədim ictimai quruluşlar orqanizmi zəiflədiyinə görə, sürətlə aradan gedir, inkişaf mərhələsində sabitləşir, sabitləşmə dövründə ölgünləşir. Necə deyirlər, əcəl-mayallaq olur, təbii vaxtından əvvəl devrilir. Bunun əksinə olaraq bir parası da güclü və sağlam orqanizmə malik olduğuna görə inkişaf və sabitləşmə dövrü uzanır. Keçmiş tarixə diqqətlə fikir verilsə bu iki incə məsələ hamıya aydın olar.

Zeynalabdin Marağayi24 dəq
Qəzvin səyahətinin icmalı

Şəhərin dam-divarından qəm-qüssə yağır. Əhalisi insana layiq həyatdan məhrumdur. Xurafat canlarında elə yer eləyib ki, zəmanənin vəziyyətindən yerli-dibli xəbərsizdirlər. Mədəniyyət aləmindən büsbütün uzaqdırlar. Mədrəsə və məscidlərinin vəziyyətindən də qısaca danışdıq. Nə dünyaları var, nə də axirətləri. Bir adam belə tapmazsan ki, vətənin ümumi sərvətini artırmaq fikrində olsun, yaxud vətənpərvərlikdən onda bir iz-əsər görünsün. Damarlarındakı qan belə dayanıb donmuşdur. Diri ikən ölü, ölü ikən diridirlər.Xülasə, səhər tezdən karvanla Qəzvindən Ərdəbil tərəfinə yola düşdük. Mənim Ərdəbilə getməkdən əsas məqsədim yüksək şanlı seyid, Şeyxi-büzürgüvar Səfiəddin İshaq Ərdəbilinin pak qəbrini ziyarət etmək idi. İnsanlıq aləminə işıq saçan o əziz vücudun sayəsində isnaəşəri məzhəbi geniş yayılmışdı. Pak ruhuna canım fəda olsun.

Zeynalabdin Marağayi22 dəq
Ərdəbil səyahətinin icmalı, 2

Gecə yaxşı yatdıq. Ayıldığımız vaxt günəş çıxıb bir nizə boyu üfüqdən qalxmışdı. Samovara od saldım, Yusif əmiyə dedim:"Çay hazır olana qədər bir az pendir-çörək al gətir, qəlyanaltı eləyək."

Zeynalabdin Marağayi17 dəq
Urmu səyahətinin icmalı, 2

Səhər durub çay-çörək yedikdən sonra həmin əziz dostumla birlikdə bazara getdik. Bir qədər onun dükanında əyləşib söhbət elədik. O mənə dedi:“Əgər meyliniz varsa gedək bir az gəzək.”

Zeynalabdin Marağayi20 dəq
Əlavə, 3

این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرط‌ها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقه‌های عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنج‌هزار قزاق و قدری سواره‌نظام خفیف همه‌جا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آن‌ها فوج پل‌سازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پل‌ها بر رودخانه‌ها نصب بکنند و سایر پل‌ها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعت‌های ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینه‌های بزرگ، ماهوت اعلی به رنگ‌های مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علی‌الخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچه‌های ابریشمین و پرده‌های تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکته‌بینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشه‌ها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالون‌ساز و صاحب‌منصبان آتش‌بازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشن‌های بزرگ بگیرند و جنگ‌های هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همین‌که عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمی‌توان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.

Zeynalabdin Marağayi25 dəq
Xatimə

از آن‌جایی که هر کتاب را خاتمه‌ای در کار است، لهذا در این کتاب مستطاب -که راجع به حب وطن می‌باشد- مناسب‌تر خاتمه‌ای جز بیان ترقیات دولت و ملت ژاپون ندیدم. در این مقام چند مطلب ملحوظ است.اول: بعض سخن‌های رضاخان مازندرانی را که حکایت کرده تصریح نمایم.

Zeynalabdin Marağayi26 dəq
Xatimə, 2

در حالتی که مشغول ترتیب اوراق و تنظیم نمره‌های سرانجام کار ابراهیم‌بیگ و نتیجه تعصب او بودم، یکی از دوستان صادق و محبان موافق‌اش از در داخل گشته، حالت مرا دیده و دانست که به چه کار مشغولم. بدون تأمل گفت: «باز این اوراق پریشان و تحریرات سرگردان که در روی میز ریخته و پاشیده چه چیز است و دیگر خیالت چیست؟»گفتم: «چیزی که عیان است چه حاجت به بیان.»

Zeynalabdin Marağayi23 dəq
Xatimə, 3

نصیحت سودمنداز جوانان ایرانی تربیت شدهٔ فرنگستان -چنان‌چه ذکرشان سبقت یافت- با وجود این‌که تربیت و تحصیل آن‌ها برای وطن و برای اهل وطن ثمری نبخشیده و غیر از تکلم به لغت فرانسوی و غیره در ایشان بهره و چیزی از علوم نافعه مشاهده نگشته، بلکه از اکثر قوانین نیک فرنگ هم محروم و بی‌بهره‌اند، بسیار دیده[ایم] برخی‌ها[را] که در هنگام ملاقات بزرگ و کوچک «بن‌ژور» گفته دست محبت به سوی ایشان فراز کرده[اند]، قاعده‌شان هم این است که اگر رعایت آداب نسبت [به] آن‌ها نشود آدم را خارج از تربیت بشمارند.

Zeynalabdin Marağayi21 dəq
Xatimə, 7

محاکمهٔ وجدانوکیل وجدان: سبب این همه قیل و قال و داد و فریاد، عدم قانون و فقدان اسباب تربیت، از سد مکاتب و ضعف معارف است. ایران ضعیف شد از وقتی که دست‌های قوی‌قلم ارباب بصیرت را شکستند و از روی خیالات فاسده دانشمندان را محو و طریق دادخواهی را سد نمودند و، و، و...

Zeynalabdin Marağayi25 dəq
Müəllifin tərcümeyi-halı

Qoy gizlin qalmasın. Bir qayda olaraq, hər bir kitabın əvvəlində onun müəllifinin müxtəsir tərcümeyi-halı, əsil-nəsəbi və kitabın təlifinin səbəbi yazılır. Hörmətli oxuculara məlum olduğu kimi, bu "Səyahətnamə"nin birinci cildinin çap olunmasından bugünədək keçən on iki il ərzində həmin qaydaya müraat olunmamış, müəllifin adı, ünvanı aşkara çıxmamışdır. Bu məsələnin özü bir çox bədgümanlıqlara səbəb olmuşdur. Dost-aşnalardan bir neçəsini istisna etməklə bir çoxları bu kitabın müəllifi haqqında şübhələnmiş və şübhədədirlər. Bəzilərinin gümanı bu kimi bir aləmdən və vətən sevgisindən çox-çox uzaq olan adamlara gedir. Onlar da bir para kinayə və eyhamla belə bir zənni təsdiq edərək, özlərini müəllif kimi qələmə verirdilər.İranın sabiq sədr-əzəmi Mirzə Ələsgər xan bir neçə nəfəri bu kitabı qələmə alıb yazmaqda töhmətləndirdi, onların tutulub həbsə alınması haqqında əmr verdi. İbrahim bəyin kitabını bir kəsin əlində tutan kimi onu cərimə edir, zəhmətə və xəsarətə salırdılar. Bütün bunlara görə müəllifin vicdanı əzab çəkir, ürəyi sıxılırdı ki, "nə üçün gərək allahın bəndələri mənim üstümdə əzab-əziyyət çəksinlər, zərərə, cəriməyə düçar olsunlar. Saf əqidə və xeyirxahlıq niyyətindən başqa bir məqsədim olmayan bir iş üçün nə səbəbə görə günahsız vətən evladı incidilməlidir?"

Zeynalabdin Marağayi21 dəq
Yusif əminin yuxusu

Gecədən üç saat keçirdi. Səccadənin başında məni yuxu tutdu. Yuxuda gördüm ikindi çağıdır. Gündəki adətim üzrə qəbristanlığa ziyarətə gedirəm. Şəhərdən çıxdım. Uzaqdan bir nəfərin qəbristanlıq tərəfdən gəldiyini gördüm. Yaxınlaşdıqda onu tanıdım. Kor şeyx Qədir idi. Elə yuxu aləmində düşündüm ki, şeyx Qədir iki il bundan əvvəl vəfat eləyibdir, bu o ola bilməz. O, iki il bundan qabaq atlara qoşulan tramvaydan düşüb yıxıldı, elə oradaca vəfat elədi. Çox vaxt olur ki, tramvayda adam ayaq üstə durur, ya da tələsib, gedə-gedə özünü bayıra tullayır. Bu kimi vaxtlarda təhlükə ehtimalı olur. Bu yazıq da tramvay dayanmamış düşmək istərkən yerə yıxılıb, daha ayağa dura bilməmişdi.Həmin şəxs bir qədər irəlilədi, gördüm şeyx Qədirin özüdür. Haman əbası və əmmaməsi, bir əlində əsası, o biri əlində təsbihi var idi. Mənə yaxınlaşan kimi salam verdim, əleykəssəlam cavabını eşitdim. Məndən soruşdu:

Zeynalabdin Marağayi17 dəq
Üçüncü cildin sonsözü

از حضور هموطنان باغیرت، به‌ویژه ارباب فطانت و دها [و] اصحاب فتوت و سخا، طالب و خواستگاران سیاحتنامه با کمال مسرت و افتخار، معذرت از قصورات خود خواسته و از حسن قبول همه متشکرم. بحمدالله این اثر ناچیز دلپسند هر صنف از صنوف و هر طبقه از طبقات هموطنان عزیزم آمده علی‌الخصوص سلسلهٔ علیهٔ علماء اعلام و فضلاء کرام -کثرالله امثالهم- که این فقره بیش از همه مایهٔ افتخار و مزید امیدواری و سبب مباهاتم گشته، زیرا یاد ندارم وجود محترمی از سلسلهٔ علما و فضلاء ایران به عزم زیارت بیت‌الله‌الحرام وارد اسلامبول گردیده در صدد جست‌وجوی سیاحتنامه برنیایند و بدان وسیله طالب ملاقات این خادم نگردیده و از فیض زیارت خودشان کامیاب و متلذذ نفرموده و فرق مباهاتم را به فرقدان نرسانند که این خود دلیلی ظاهر و برهانی است باهر بر آن‌که عوام دربارهٔ علما سوءظن نموده بوده‌اند که مطالعهٔ کتب و رسایل و روزنامه‌جات مفید به حال عامه را مکروه می‌دانند؛ «ان بعض الظن اثم». خیالی بوده است فاسد که مر آنان را دست داده بلکه آن بزرگواران بیش از همه بیداری حس اهالی را طالب و به ترقی دستگاه معارف مایل و راغب‌اند، چنان‌که کافهٔ بزرگوارانی که من بنده را از تشرف به حضور خود مفتخر ساختند، در خصوص اتمام این کتاب کمال ترغیب و تحریص را فرمودند، پس می‌توانم عرض نمایم:جلد دوم مدتی تعطیل شد تا نخستین را ثمر تحصیل شد

Zeynalabdin Marağayi20 dəq
Məşrutiyyətin tarixi

بانک را یغما نمودند، فلان شهر را سوختند. فرمان می‌دهد: بگیرید، ببندید، بیاویزید، بکشید، آتش بزنید! حرکات واقعه فی‌مابین اهالی و قزاق ممالک روسیه [را] به شکل مسلخ درآورده. تجارت معطل، راه‌ها مسدود، عابرین سرگردان و از خوف یکدیگر هراسان و به خود لرزان. «ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا!» ملت روس غیر از آن‌چه به شما اعطا شده نمی‌خواهند، ولی شاهنشاه رئوف ایرانیان بدون چون و چرا عنایت فرمود ولو آن‌که در طهران در سر این مقوله دو سه نفر از سادات و چند نفر عام به درجهٔ شهادت رسیدند، ولی بدون اطلاع ذات اقدس همایونش بود؛ بعد از استماع، به شدت متغیر و متألم گردید و خواهش ملت را بدون تعلل قبول فرمود.بلی! از ابتدای جلوس به تخت موروث در خاطر مبارک داشت که وضع قانون فرموده و ملت را از نعمت عدالت و مساوات بهره‌مند سازد، چنان‌چه به جناب مستطاب اجل اشرف حاجی امین‌الدوله مکنونات خاطر ظهار و فرمان داد که به ایجاب آن بپردازد و امین‌الدوله هم دست به کار شد. صدهزار حیف! صاحبان اغراض فاسده -که ذلت و نکبت رعیت را سرمایه دخل و دولت خود می‌دانند و حیات خود را بسته به همان ملت می‌شمارند- نگذاشتند که موفق به اجرا گردد و از آن گذشته از اهالی ملت کسی در این خیال نبود تا خاطر نشان و همراهی نماید. بلی! «گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب‌خانه چیست؟!»

Zeynalabdin Marağayi22 dəq
Fransa inqilabının icmalı

مثل زدم، متنبه نشده، سخنان حق و صدق را آویزهٔ گوش نکرده پس پشت‌انداخت، عاقبت دید آن‌چه را که قبل‌الوقوع نوشته بودم.در نمرهٔ ۴۲ حبل‌المتین درج است:

Zeynalabdin Marağayi17 dəq
Məhəmmədəli şahın saxta fərmanı və cavab

بعد از انتشار دستخط ذیل به کلی قطع امید شدم که شاه را ابداً فکر اصلاح در سر نیست، کمر همت به قتل و غارت تبریزیان بسته هر چه می‌گوید و هر وعده که می‌دهد تماماً دفع‌الوقت و سرهم‌بندی‌است. لذا، این پرتست را ششصد نسخه طبع کرده، در جوف پاکت به توسط پوست به تمام بزرگان استبداد و رؤسای مشروطه و عموم انجمن‌ها فرستادم. پنجاه تومان خرج طبع و اجرت پوست شد.صورت دستخط مزورانهٔ شاه، برای انعقاد مجلس و جواب افتراها و کشف حیله‌های اوست

Zeynalabdin Marağayi18 dəq
Təhran hadisələri və şahın tərbiyəsi

سرباز و اجامر و اوباش ماند. یکی از کلفت‌ها هر چه تلاش کرده بود که یک ساتر عورتی پیدا کرده آن خانم و دایه را از آن معرکه بیرون کند ممکن نشد؛ خواسته بود که رفته از همسایه‌ها چادری گرفته بیاورد از ازدحام نتوانسته؛ در آخر همان سرباز که بقچه را گرفته بود، چادر را پس داده؛ به آن خانم و دایه که عور بودند پیچیده آن‌ها را به پشت‌بام برده از خانهٔ میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان -که همسایهٔ آن‌هاست- نردبان گذاشته آن دو نفر را با حالت ضعف و بیهوشی به آن‌جا انداختند. زن ظهیرالدوله، عمهٔ شاه، به موجب عادت خود -که بعد از نماز دارد- در آن حین خوابیده بود، از صدای توپ و تفنگ سراسیمه بیدار شده زبانش بند و غش کرده افتاده اما مردم بنای تاراج و ویران کردن نمودند. بعد از چند ساعت، عیال نایب‌السلطنه رسیده او را به هوش آورده و تسلی داده به خانهٔ خود برد. خلاصه، به هر غافل و جاهل کندذهن معنی استبداد را فهماندند که استبداد یعنی چه. اکنون لیاخوف روسی، ریس قزاق، حاکم کل طهران است، حکومت لشکری و کشوری در دست اوست. قدغن اکید کرد که «زیاده از پنج نفر در یک جا جمع نشوند والا اذن دادم قزاق‌ها با گلوله آن‌ها را متفرق کنند.» و قدغن [کرده] نماز جماعت در مساجد نگذارند و برای موعظه جمع نشوند، روضه‌خوانی نکنند: «اگر چنان‌چه کسی را رجوباً مجلس عقد یا عروسی بوده باشد، باید آمده از من اذن بگیرند و چند نفر قزاق باید در مجلس بگذارم.» امیر بهادر سپهسالار اعظم شده، مدرسهٔ سپهسالار را قزاق‌خانه کرده‌اند. می‌ترسند که مردم در آن‌جا جمع شوند؛ لهذا، پر از قزاق است، اصطبل ساخته‌اند، اسب بسته‌اند، در حجره‌ها، عوض طلاب، شب قحبه‌ها نشسته‌اند، کنار حوض را فرش کرده بساط شراب گسترده‌اند. باز عرض می‌کنم احوالات خیلی است نمی‌دانم کدام یکی را بنویسم. ملت خیال دارند در سفارت‌خانهٔ انگلیز جمع شده گمشدهٔ خود را بخواهند؛ تا حال الی چهار صد نفر در سفارت جمع شده‌اند.به انظار تمام ملل متمدنه، به توجه تمام پارلمنت‌ها و خصوصاً پادشاهان بزرگ و جلیل‌قدر را به نام نوعیت به تماشای این فاجعه -که شمه‌ای از مصایب ملت فلک‌زدهٔ ایران [است] به مضمون یک مکتوب که عرض شد- معطوف داشته با کمال امداد خواهی و هم نوعی عرض می‌نمایم که حقیقت این مکتوب را از سفرای خودتان استفسار فرموده، اگر حقیقت داشته باشد، به نام انسانیت ما فلک‌زدگان را از این ورطهٔ هلاکت برهانند. این بدیهی است که تمام بنی نوع بشر ودیعهٔ حضرت احدیت است که

Zeynalabdin Marağayi16 dəq
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti

Bir qədər söhbət elədik. Sonra dedim şam gətirsinlər. Elə bu vaxt İbrahim bəyin ünvanına Misirdən məktub çatması yadıma düşdü. Dedim:“Qardaş, doğrudan da, yadımdan çıxdı sizə deyim ki, Misirdən sizə məktub gəlibdir.”

Zeynalabdin Marağayi18 dəq
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2

İbrahim dedi:“Qardaşım, mən müxaliflərin əlinə bəhanə verməmək, onların məzəmmətinə düçar olmamaq üçün vətəndə gördüklərim xoşagəlməz cəhətlərin hamısını yazmamışam. Doğrusu, qorxmuşam ki, onlar öz ağır şəmatətləri ilə mənim işıqlı gündüzümü qaranlıq gecəyə çevirsinlər.”

Zeynalabdin Marağayi19 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 2

Altıncı gün pasportları qaydaya salıb, Xidivi gəmisinə bilet aldıq. Mən burada qonaq qaldığımız evin sahibi və onun əyalından gördüyümüz hörmət və mehribanlıqdan danışmaq istərdim.İbrahim bəyin atası, özü nə qədər xoşbəxt adamlardır ki, belə dost tapmışlar. Həqiqi dost nadir ələ düşür. Xüsusilə indiki alçaq zəmanədə. İndiki zamanda camaatın işi hiylə və aldatmaq olmuşdur. Sədaqət azdır, düşmənçilik çoxdur, əmanətin yerini xəyanət tutmuşdur.

Zeynalabdin Marağayi20 dəq